Van Duursen onderzoekt plastic. Waar is plastic van gemaakt? De toxicoloog vergelijkt het met een bouwwerk. ‘Plastic is heel veelzijdig. Dat is prachtig. Het is gemaakt van polymeren – zie het als de bouwstenen in een complexe constructie. Aan polymeren worden chemische stoffen toegevoegd om ze gebruiksvriendelijk te maken. Denk aan hard- en weekmakers, brandvertragers en kleurstoffen.’
Microplastics
Er zijn twee typen microplastics: primaire en secundaire. Primaire microplastics worden bewust toegevoegd aan producten als kauwgom of cosmetica, bijvoorbeeld om ze glanzender te maken.
Secundaire microplastics ontstaan door het afbreken van plastic: tijdens het gebruik, als je het verwarmt (denk aan een plastic bakje in de magnetron) of door zonlicht. 35% van de secundaire microplastics ontstaat door slijtage van autobanden, schat TNO.
Hoe microplastics in de voedselketen terechtkomen
Ook zwerfafval is een oorzaak van het ontstaan van secundaire microplastics. Plastic verpakkingsmaterialen belanden vaak in de natuur. Majorie van Duursen: ‘De deeltjes zijn zo klein dat je ze niet met het blote oog kunt zien, dus ze verspreiden zich makkelijk in de lucht en in het water. Ze worden opgenomen door planten, of opgegeten door vissen. Zo komen ze in onze voedselketen terecht.’
We ademen dus microplastics in, of worden eraan blootgesteld via ons eten. ‘Je krijgt ze sowieso binnen,’ vertelt de giftige-stoffenexpert. Hoe schadelijk is het om microplastics binnen te krijgen? ‘Het is lastig om precies te zeggen hoeveel we binnenkrijgen, want de hoeveelheid meten is ingewikkeld. Bovendien hebben we weinig referentiematerialen: het kunnen draadjes zijn, of brokjes, met ook weer verschillende chemische stoffen erin. De mogelijkheden lijken oneindig.’
‘Microplastics horen niet in ons lichaam’
‘Hoe gedragen plastic deeltjes zich in ons lijf? Ook dat is nog lastig in kaart te brengen,’ aldus de VU-hoogleraar Toxicologie. Wat we wel weten: dát we ze kunnen aantonen. ‘Met chemische analyses kun je de polymeren meten. Dat doen we op onze afdeling, Environmental Health & Toxicology. We komen plastic deeltjes ook tegen in ons lichaam, in de longen, darmen, weefsels, bloed en zelfs in de hersenen. En daar horen ze niet te zitten.’
Hoewel de effecten van microplastics in ons lijf nog onbekend zijn, kun je aannemen dat er gezondheidsrisico’s zijn, vertelt de hoogleraar. Van Duursen somt enkele onderzoeksresultaten op. ‘Ons immuunsysteem ziet microplastics als lichaamsvreemd, en wil ze opruimen. Dat kan ontstekingsreacties geven. In cellen en weefsels kunnen de deeltjes schade veroorzaken. En er zijn mogelijk negatieve effecten op het hart- en vaatstelsel.’
Microplastics en vruchtbaarheid: ‘Puzzel nog lang niet compleet’
Microplastics kunnen ook doordringen tot de voortplantingsorganen en de placenta. ‘Over de chemische stoffen die uit plastics lekken weten we dat sommige hormoonverstorend kunnen werken. Die kunnen schadelijke effecten hebben op de vruchtbaarheid van vrouwen. Maar wat de plastic deeltjes doen, daarvan weten we nog heel weinig,’ nuanceert Van Duursen.
Hoe dat komt? ‘De effecten van plastic deeltjes zijn moeilijk aan te tonen, omdat goede meetmethoden nog ontbreken. De huidige studies zijn bovendien vaak te klein. Oorzaak en gevolg zijn dan lastig vast te stellen, bijvoorbeeld. Er zijn dus nog veel open eindjes. Er worden steeds meer puzzelstukjes gelegd, maar de puzzel is nog lang niet compleet.’
Plastic deeltjes en de ‘gevoelige levensfase’
‘Als toxicoloog heb ik interesse in externe invloeden op onze gezondheid. Met name in de effecten van de deeltjes tijdens de “gevoelige levensfase”: voor de geboorte, en bij kinderen die nog volop in ontwikkeling zijn,’ vertelt de VU-hoogleraar Toxicologie. ‘De effecten kunnen permanent zijn, en nog generaties worden doorgegeven. Als ik met mijn onderzoek en expertise kan bijdragen aan meer kennis, is dat waardevol.’
‘Voorkómen dat mensen ziek worden is goed voor het individu, maar ook voor de maatschappij,’ vertelt Van Duursen. ‘Het is relevanter dan ooit, want de plasticproductie neemt alleen maar toe. De problemen kunnen zich opstapelen. Er is nu verandering nodig.’
Chemische stoffen veilig afbreken
Wat is nodig voor verandering? Allereerst striktere wetgeving, vindt de VU-toxicoloog. ‘Dat zien we bijvoorbeeld bij bpa-restricties: na strengere regels nam het gehalte in urine af. Maar chemische stoffen per stuk verbieden is dweilen met de kraan open. Chemici werken sneller dan toxicologen, dus een alternatieve stof is snel gevonden. Beter kun je vanaf het begin van de productieketen bedenken: hoe kunnen we een veilig product maken?’
Naast strengere en grondiger wetgeving is bewustwording bij de consument nodig. ‘Iedereen stelt zich iets voor bij de plastic soep en plastic zwerfafval. Mensen moeten zich ook realiseren dat die plastics kunnen afbreken en zo in ons eten en ons lichaam terechtkomen,’ benadrukt Van Duursen.
‘Ons consumptiegedrag zorgt voor veel plastic deeltjes. De wegwerpmaatschappij is normaal geworden. Veel microplastics zijn vezels uit kleding. Je kunt je afvragen: hebben we wel zo vaak nieuwe kleding nodig?’
‘Het is nooit te laat om verstandige keuzes te maken’
Zelf zorgen voor minder plastic
Denk na over wat je koopt, eet en drinkt, zegt Majorie van Duursen. ‘Stop met kopen bij goedkope Chinese webwinkels. Er is daar minder toezicht op een verantwoorde productie. Koop seizoensgroenten in plaats van papaja’s in plastic uit verre landen.’
Andere concrete aanbevelingen voor thuis:
- Warm geen eten of drinken op in plastic in de magnetron, maar schep het over in een glazen of keramisch bakje.
- Chemische stoffen en microplastics hopen zich ook op in huisvuil. Kinderen krijgen vaak huisstof binnen, een grote bron van blootstelling. Laat kinderen regelmatig handen wassen.
- Ventileer je huis goed: chemische stoffen wasemen uit elektronische apparaten.
Kortom: je kunt de mogelijk schadelijke effecten van microplastics terugdringen met een combinatie van onderzoek, wetgeving en bewustwording bij consumenten. Van Duursen: ‘Als je weet wat de mogelijke gevaren zijn, kun je betere keuzes maken. Als we dat samen doen, kunnen we ons plasticgebruik binnen de perken houden en daarmee onze gezondheid beschermen. Ook op de lange termijn.’
