Zijn Joden een volk, een religie of een ras? Zijn hun wortels te herleiden tot wat nu Israël of Palestina is, en verleent afstamming recht op dat gebied? Hoe overleefden Joden eeuwenlang als minderheid, en waar komen antisemitische vooroordelen, complottheorieën en haat vandaan? Vier fundamentele tegenstellingen leiden ons door vier millennia Joodse geschiedenis.
De eerste gaat terug tot de oudheid: het spanningsveld tussen universalisme en particularisme. Volgens religieuze opvatting werden de Joden uitverkoren om de wereld te heiligen. Deze roeping maakte hen tot voorbeeld-volk, maar ook tot buitenstaanders. Die uitzonderingspositie riep weerstanden en antisemitisme op.
Na het verlies van het Beloofde Land in de eerste eeuw ontstond een tweede tegenstelling: van volk naar religie. Verspreid over andere naties, veranderden Joden van een ‘volk met een religie’ in een machteloze, etnisch-religieuze minderheid. Tegelijk groeiden ze in de beeldvorming uit tot het symbool van de kwaadaardige ‘ander’.
In de moderne tijd doemt de derde paradox op: de gezochte aansluiting roept uitsluiting op. Joden speelden een sleutelrol in de modernisering en dit leidde tot hun emancipatie in de 19de eeuw. Maar juist de geslaagde integratie van velen droeg eraan bij dat ze een mikpunt van antimoderne rancune werden. Dat mondde uit in een ‘wetenschappelijk’ en uiteindelijk vernietigend antisemitisme.
De vierde en meest actuele paradox betreft het zionisme en is samen te vatten onder de titel ‘Eén land, twee naties’. Was Israël bedoeld als veilige thuishaven na eeuwen van onveiligheid, vandaag lijkt het die belofte niet in te lossen. In plaats van bescherming bracht de oprichting van een Joodse staat nieuwe spanningen voort - binnen de Joodse gemeenschap én met de Palestijnen.
Na de Holocaust zagen vele overlevenden geen andere toekomst meer dan een Joodse staat in Israël. Maar de Israëlische identiteit ontwikkelde zich op een andere manier dan de Joodse identiteit in de Diaspora. Uiteengroeien en polarisering tussen verschillende Israëlische gemeenschappen in en buiten Israël was het gevolg. Tegelijk groeide de Palestijnse identiteit in reactie op het zionisme. Zo ontstond een dubbele natievorming, voortkomend uit hetzelfde conflict. Dat conflict is inmiddels wereldwijd voelbaar geworden. In een wrange wending lijkt Israël nu zelfs onbedoeld bij te dragen aan nieuw antisemitisme.
Tachtig jaar na de stichting van de staat Israël roept het Joodse thuisland meer vragen op dan ooit — vragen die ook de toekomst van Joden buiten Israël mede zullen bepalen.
Onderwijsvorm: 4 hoorcolleges met ruimte voor vragen na afloop.
Literatuur: Digitale reader. De docent tijdens de cursus geeft literatuursuggesties.
Studiebelasting: Ongeveer 2 uur per college.
Verwachte voorkennis: Passieve kennis van het Engels.
Meer over deze cursus
Inleiding
Data, kosten en inschrijven
