De verkiezing volgende week zijn een beslissend moment. Veel mensen zoeken naar informatie voordat zij hun stem uitbrengen en politici willen op hun beurt zoveel mogelijk in de belangstelling staan om de aandacht van mensen te trekken. Onder meer bij televisiedebatten, talkshows, in de ochtend bij een radioshow, podcasts en op sociale media vertellen politici over hun partijprogramma en delen ze hun visie op actuele maatschappelijke problemen.
VU-communicatiewetenschapper Silvia Majó-Vázquez onderzoekt hoe nieuwsconsumptie mensen helpt om tot geinformeerde beslissingen te komen. Daarbij bestudeert Majó-Vázquez in het bijzonder beslissende politieke gebeurtenissen zoals rampen en verkiezingen. Hoe beïnvloedt het ‘media-dieet’ van mensen hun persoonlijke beslissingen als bijvoorbeeld stemkeuze? En hoe moeten we omgaan met factoren als algoritmes die ons ‘automatisch’ nieuws voorschotelen zoals in feeds van sociale media?
Mediadieet
‘Het mediadieet van mensen is op zichzelf complex en ook veel diverser dan wij eerder hebben aangenomen’, zegt VU-onderzoeker Silvia Majó-Vázquez. ‘We proberen daarom de nieuwsconsumptie van verschillende mensen in kaart te brengen en kijken daarbij ook naar ideologie, leeftijd en gender. We analyseren de verschillende mediabronnen en de aandacht voor elke bron. We nemen daarbij ook mee dat meer informatie tegenwoordig via AI-chatbots of algoritmes, zoals ChatGPT wordt aangeboden.’ Wat doet dat met de vrijheid van mensen om zelf te kiezen welk nieuws en welk medium ze raadplegen? Ze vervolgt: ‘Wat we weten is dat algoritmes de vrijheid van mensen in een bepaalde mate beperkt, maar hoe dat precies werkt moeten we verder onderzoeken. Tegelijkertijd moeten we de technieken van nieuwe media zoals van sociale media en AI-platforms ook niet groter moeten maken dan dat ze zijn. Veel mensen blijven hun informatie en nieuws halen uit de gevestigde mediabronnen, zoals televisie, krant en radio. We zien in ons onderzoek dat tussen die gevestigde bronnen veel overlap zit op het gebied van inhoud en lezersgroepen. Wij onderzoekers noemen die media legacy media. Dat zijn vaak bekende, breedgedragen media die voor het internettijdperk afstammen en die een centrale rol spelen in het publieke debat. Televisie en radio zijn vooral erg populair, zeker onder een oudere generatie en mensen die eerder geneigd zijn te gaan stemmen. Sowieso zien we dat de oudere generatie in het algemeen meer nieuws consumeert dan jongeren. We moeten ons dus niet blind staren op alleen de nieuwe ontwikkelingen, maar in de volle breedte naar alle nieuwsbronnen, hun mogelijkheden en het consumptiegedrag van mensen kijken. Het is vooral belangrijk om te weten wat de achterliggende factoren zijn waarom bijvoorbeeld televisie populair is of wat voor effect AI in de toekomst gaan krijgen.’
Verkiezingen in Nederland
‘We kunnen natuurlijk niet in de toekomst kijken, maar er zijn best wat interessante feiten over de aankomende verkiezingen. Zo ziet 74 proces van de Nederlanders Whatsapp als kanaal om informatie uit te halen en gebruikt 16 procent van de Nederlanders WhatsApp om specifiek nieuws op te zoeken. We willen als onderzoekers vooral weten of nieuwe media zoals WhatsApp, een andere invloed heeft op mensen dan traditionele media. Wat voor soort nieuws wordt daarop gedeeld en beïnvloed dat mensen op een andere manier? En we zijn benieuwd of nieuws dat gedeeld wordt door familie of vrienden meer aandacht krijgt en meer invloed heeft op opinievorming. Omdat die berichten privé zijn kunnen we ze nu niet onderzoeken, maar we weten dus wel dat Whatsapp veel gebruikt wordt.’ Onder jongeren is het percentage dat Whatsapp gebruikt als informatiekanaal nog vele malen hoger, ziet Majó-Vázques. ‘Ook zitten jongeren veel op videoplatforms zoals YouTube of TikTok.’
Nieuwsmijders
Majó-Vázques zegt: ‘Er is een grote groep mensen die heel actief nieuws mijdt. In Nederland gaat het om 32 procent van de mensen. Dat lijkt heel veel, maar Nederland doet het wat dat betreft vanuit internationaal perspectief gezien nog goed. In het Verenigd Koninkrijk en de Verenigde Staten gaat het om bijna de helft van de mensen. De redenen daarvoor zijn vaak het ontwijken van negatieve emoties door het nieuws. Bij meer gepolariseerde verkiezingen vinden mensen het lastiger om het nieuws bij te houden, omdat de berichten negatieve emoties oproepen waardoor mensen nieuws liever vermijden. We weten ook dat het gevoel niet gerepresenteerd te worden in het nieuws een andere grote reden kan zijn waarom mensen ‘afhaken’. Daarom moeten we zowel gangbare als niet-gangbare nieuwsbronnen onderzoeken. Dus niet alleen krant of televisie, maar ook uitingen van contentmakers of politici op sociale media. Die uitingen vallen ook deels onder nieuws, ondanks dat de makers geen journalistieke achtergrond hebben. We weten van nieuwsafhakers niet precies wat hun beweegredenen zijn. Daarvoor moet je echt met mensen gaan zitten en ontdekken wat die zijn.’
Desinformatie en haatberichten
Majó-Vázques: ‘Grote politieke gebeurtenissen brengen ook risico’s met zich mee. Zo kan desinformatie leiden tot minder goed geïnformeerde beslissingen, bijvoorbeeld tijdens verkiezingen en dat is schadelijk voor de democratie. Om desinformatie, bijvoorbeeld door geopolitieke invloeden, tegen te gaan is er een taskforce door de Europese Unie opgericht om nepnieuws te voorkomen. Positief is wel dat onderzoek uit de Verenigde Staten laat zien dat nieuws afkomstig van kwalitatieve bronnen vaker voorkomt dan desinformatie. En in mijn eigen onderzoek in het Verenigd Koninkrijk, Duitsland en Frankrijk zie ik ook dat mensen de voorkeur geven aan gevestigde nieuwskanalen.'
Wat betreft haatberichten is er ook een trend te zien, legt Majó-Vázques uit. ‘Ten tijde van Covid-19 is onderzoek gedaan naar de haatberichten die het personeel van World Health Organization ontving en of de berichten gericht aan vrouwen heftiger waren. Het blijkt dat heftige of toxische berichten meer reacties genereerden. Maar op het moment dat de berichten volgens kijkers of lezers te ver gingen of te veel negatieve emoties opriepen zagen we dat de aandacht van het publiek meteen veel minder werd. Dit laat zien dat mensen maar een bepaalde mate van toxiciteit tolereren.’
Transparantie van grote platforms
Silvia Majó-Vázquez pleit ervoor dat er in de toekomst meer transparantie is vanuit grote techplatforms als Meta en Google over de achterliggende werking van hun algoritmes. Ook pleit ze ervoor dat die bedrijven data van hun gebruikers makkelijker vrijgeven aan onderzoekers. ‘Er zijn internationale zorgen over het verantwoordelijk kunnen houden van platforms zoals van Meta of Google vanwege het ontbreken van transparantie over de achterliggende gebruikersdata. Tot een aantal jaar geleden konden wij, als onafhankelijke onderzoekers, bijvoorbeeld gebruik direct maken van hun data om ons onderzoek te doen naar bijvoorbeeld de mate van beïnvloeding tijdens verkiezingen. Deze analyses zijn in het verleden namelijk cruciaal gebleken bij het signaleren van problemen als het verspreiden van desinformatie. Deze data gaf ons de mogelijkheid om de rol van techplatformen tijdens politieke gebeurtenissen te analyseren. Het is nu bijna onmogelijk om als onafhankelijke onderzoeker data te vergaren via hen.’ Ze vervolgt: ‘Ik ben lid van The Coalition for the independent Technology and Research en die brengt academici samen om gezamenlijk onze zorgen over deze ontwikkeling te uiten, omdat er nu aanzienlijke belemmeringen zijn om sociale media te onderzoeken. Daarom blijft het van belang dat er betere wetgeving komt om die transparantie af te dwingen. Juist nu.’
