Tekst: Marjolein de Jong | 29 oktober 2025
Je wilt in jouw bijdrage aan de Dies Natalis op 20 november 2025 actuele kwesties niet vermijden. Waarom vind je het belangrijk om die juist wel te bespreken binnen de universiteit?
'Omdat het leeft en dat onze werkelijkheid is. Op en rond de campus wordt fel gedemonstreerd, ondere andere rondom Israël en Palestina, klimaatverandering en abortus. Sommige studenten voelen zich onveilig en andere durven zich niet uit te spreken. Juist een universiteit hoort een plek te zijn waar je van mening kunt verschillen en toch met elkaar in gesprek blijft. We hoeven het niet eens te worden, maar we moeten blijven luisteren en praten.'
Wat is de verantwoordelijkheid van universiteiten in het bredere debat over vrede en waarheid?
'In de kern is de universiteit bedoeld voor kennisverwerving en -overdracht, anders dan de politiek of het bedrijfsleven. Dat betekent dat er ruimte moet zijn voor verschillende standpunten en onderzoek. Tegelijkertijd zijn er morele grenzen. We moeten niet willen bijdragen aan kennis die wordt ingezet voor onmenselijke doelen, zoals een genocide. De VU laat samenwerkingen nu toetsen. Als een universitaire partnerinstelling systematisch mensenrechten schendt, werken we er niet mee samen.'
Je schrijft als filosoof veel over de waarheid en ziet dat als iets wat geoefend moet worden. Hoe bedoel je dat precies?
'Waarheid is niet één ding. Sommige waarheden staan vast - zoals de vorm van de zon - en andere bepalen we samen, zoals de afspraak dat we rechts rijden. Daarnaast zijn er waarheden daartussenin die te maken hebben met interpretatie. Die noem ik ‘tussenwaarheden’. Wat we bijvoorbeeld als een ‘crisis’ ervaren, hangt deels van de feiten af, maar ook van onze blik op de wereld. Je kunt dus niet zomaar roepen dat er een asielcrisis is, zelfs als sommige mensen het als bedreiging ervaren.'
'Met die tussenruimte, dat grijze gebied, moeten we leren omgaan. Daar komt oefening bij kijken als het gaat om onze houding. De klassieke deugden helpen daarbij: moed, rechtvaardigheid, matiging, wijsheid, geloof, hoop en liefde. Dat zijn geen ouderwetse begrippen, maar concrete en actuele vaardigheden die maken dat je met die tussenruimte verantwoord om kunt gaan.'
Kun je een voorbeeld noemen?
'Een van de belangrijkste deugden is matiging. Dat betekent dat je niet handelt op je eerste impuls. De huidige politiek en media draaien vaak op emotie: boosheid, verontwaardiging. Matiging betekent even afstand nemen, je afvragen: waarom raakt dit me zo, wat wil ik op de lange termijn bereiken en wat wil de ander eigenlijk zeggen? Als we dat vaker zouden doen, zouden we beter naar elkaar kunnen luisteren.'
Je maakt onderscheid tussen cognitieve polarisatie en affectieve polarisatie waarin de ander als vijand wordt gezien. Wat bedoel je daarmee?
'Polarisatie in de zin van stevige meningsverschillen is prima, zelfs gezond. Het scherpt je argumenten en dwingt tot nadenken. Affectieve polarisatie is iets anders: dan ga je de ander zien als vijand of moreel onwaardig. Dat is gevaarlijk.'
'Je kunt mensen trainen om dat te vermijden. In een goed debat speel je op de bal, niet op de persoon. Dat vergt oefening: luisteren, herformuleren wat de ander bedoelt, of eerst iets goed begrijpen voordat je je uitspreekt.'
Maar hoe maak je de vertaalslag van de academische gemeenschap naar de rest van de samenleving?
'De universiteit is een soort mini-samenleving, dus wat hier bij de VU gebeurt, weerspiegelt bredere patronen. Maar ik hoop dat de verandering ook in de politiek plaatsvindt. Als politici tijdens debatten laten zien dat ze radicaal van mening kunnen verschillen en toch met respect met elkaar kunnen omgaan, dan maakt dat indruk.'
'Neem de Amerikaanse presidentsverkiezingen van 2008. Tijdens een campagnebijeenkomst kreeg een vrouw uit het publiek het woord. Ze zei over Barack Obama: “Hij is toch een Arabier. Hem kun je toch niet vertrouwen?” Waarop John McCain, zijn tegenstander, de microfoon direct terugpakte en antwoordde: “Nee mevrouw, dat klopt niet. Obama is een fatsoenlijk mens, ik heb alleen een meningsverschil met hem en daar gaat deze verkiezing over.” Dat moment laat zien wat leiderschap is: er ook midden in een gepolariseerde strijd voor kiezen om de ander niet te demoniseren.'
Wat hoop je met je bijdrage aan de Dies Natalis bij het publiek aan te wakkeren?
'Ik denk dat vrede pas kan ontstaan als je ontdekt dat het perspectief van de ander er net zoveel toe doet als dat van jezelf. Dat betekent niet dat je de ander gelijk hoeft te geven, maar maak wel die dubbele beweging: door je eigen bril en die van de ander kijken. We hoeven het niet eens te worden, maar we moeten wel leren samenleven.'
Wil je meer horen van Rik Peels? Bezoek op donderdag 20 november de Dies Natalis van de Vrije Universiteit Amsterdam. De Diesrede wordt verzorgd door Séverine Autesserre, internationaal expert op het gebied van conflictoplossing. Zij pleit voor lokale vormen van vredesopbouw, door middel van initiatieven vanuit gemeenschappen. Rik Peels gaat hierna in op de verantwoordelijkheid om vrede en rechtvaardigheid vorm te geven en wat dat betekent binnen een universiteit als de VU. Lees meer en meld je aan
