Mantelzorg – de hulp die familieleden, buren of vrienden bieden aan iemand die vanwege gezondheidsredenen bepaalde activiteiten niet meer zelf kan verrichten – speelt al jaren een cruciale rol in de ouderenzorg. Volgens het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP) biedt één op de drie Nederlanders mantelzorg. Dat varieert van af en toe een boodschap doen tot intensieve dagelijkse zorg.
Maar is er in de toekomst wel voldoende mantelzorg beschikbaar om aan deze groeiende zorgvraag te voldoen? We vragen het aan VU-socioloog en mantelzorgexpert Marjolein Broese van Groenou.
Een verschuivend zorglandschap
Sinds veel verzorgingshuizen zijn gesloten, blijven ouderen langer thuis wonen en zijn zij in toenemende mate afhankelijk van zorg in de eigen omgeving. Daarmee zou het aantal mantelzorgers toe moeten nemen. Toch blijkt uit het langlopende LASA-onderzoek (Longitudinal Aging Study Amsterdam), uitgevoerd door de Vrije Universiteit Amsterdam en Amsterdam UMC, dat dit (nog) niet het geval is.
‘We zien in ons onderzoek dat mantelzorg niet automatisch toeneemt met de vergrijzing,’ zegt Broese van Groenou. ‘Dat komt onder andere doordat mensen pas op latere leeftijd hulp nodig hebben waardoor extra inzet aan mantelzorg nog even kan worden uitgesteld. Daarnaast kiezen sommige ouderen voor andere vormen van hulp zoals bureaus die zorg op maat leveren, veelal betaald uit eigen middelen. Die kan echter niet iedereen zich veroorloven. De uitdaging is om de zorg ook in de toekomst op peil te houden, óók als je minder te besteden hebt.’
De druk van werk en mantelzorg
Een andere grote uitdaging ligt in de combinatie van werk en mantelzorg. Ongeveer één op de vijf werkenden combineert een baan met mantelzorgtaken. Dat brengt vaak veel stress en organisatie met zich mee.
‘Werkgevers kunnen hierin een cruciale rol spelen,’ zegt Broese van Groenou. ‘Maar dan moeten ze wel weten wat er speelt en welke mogelijke regelingen er zijn zoals opname van zorgverlof of het inzetten van een mantelzorgmakelaar, een professional die de mantelzorger wegwijs kan maken in het zorglandschap. Die kennis is nog lang niet bij alle werkgevers aanwezig.’
Samen met het Instituut GAK onderzoekt de VU hoe werk en zorg beter gecombineerd kunnen worden. Hier ligt de sleutel volgens Broese van Groenou in samenwerking: ‘Zorgverzekeraars, gemeenten, werkgevers en mantelzorgorganisaties moeten samen de randvoorwaarden creëren waarin mantelzorg in combinatie met werk mogelijk en houdbaar blijft. Dan kunnen werkgever en werknemer samen in gesprek over welke oplossingen op het werk (bijvoorbeeld thuiswerken of zorgverlof opnemen) en in de zorgsituatie (bijvoorbeeld zelf meer zorg inhuren via een persoonsgebonden budget) mogelijk zijn.’
Mantelzorg in verkiezingstijd: meer dan erkenning nodig
Op papier is mantelzorg in Nederland goed geregeld, ziet Broese van Groenou. Er zijn landelijke steunpunten, de overheid heeft een mantelzorgagenda, en belangenbehartiging vindt plaats via organisaties als mantelzorg.nl en Werk&Mantelzorg. In veel cao’s zijn afspraken opgenomen om mantelzorg te ondersteunen.
Maar in de praktijk loopt het niet altijd soepel. ‘De toegang tot ondersteuning is vaak te bureaucratisch en onoverzichtelijk,’ stelt Broese van Groenou. ‘Veel mantelzorgers verdwalen in het woud van regels en instanties. Gemeenten hebben een steunpunt, maar dat weet niet iedereen te vinden.’
In aanloop naar de verkiezingen staat mantelzorg in vrijwel alle partijprogramma’s. ‘De politiek moet nu gaan sturen op zorgnetwerken waarin mantelzorg, professionele zorg en aanvullende ondersteuning samenkomen,’ benadrukt Broese van Groenou. ‘Dat vereist dat men zorg uit verschillende regelingen (Wmo, Zvw, Wlz) makkelijker met elkaar kan combineren, en niet verzandt in een berg administratie om dit te realiseren.’
‘Mantelzorg is onmisbaar, maar geen oneindige bron. Met het oog op de toekomst vraagt de groeiende vergrijzing om politieke keuzes, slimme samenwerking en meer aandacht voor de draagkracht van mensen die naast hun werk, gezin en leven ook zorgen voor een ander.’