Reflecteren wordt vaak beoefend als terugkijken en evalueren. Reflexiviteit gaat verder. Het is een houding van directe, zelfbewuste en kritische betrokkenheid in het moment zelf. Je neemt waar wat in de situatie gebeurt en bent je bewust welke vragen en krachten dat in jezelf oproept. Tegelijk ben je ontvankelijk voor de gemoedsbewegingen van anderen. Je spontaniteit, receptiviteit en reflexiviteit staan in een constante wisselwerking. Onderzoeken doe je om ontdekkingen te doen. Bijvoorbeeld hoe je openingen in klemmende situaties maakt.
Ons uitgangspunt is dat niets zo praktisch is als een ongemakkelijk moment. Iets loopt anders dan je had bedoeld of verwacht en juist in dat verschil schuilt een waarheid waar je iets mee moet. Een ongemakkelijk moment wordt een moment van de waarheid als je onderzoekt welke handelwijze het geheel verder helpt in de voorhanden situatie.
Je maakt kennis met het filosofische idee van een ‘vrij samenspel van alle gemoedskrachten’. We focussen niet op één gemoedskracht waar je dan van alles van verwacht, bijvoorbeeld de hoop, maar hoe ze op elkaar inwerken, bijvoorbeeld wraakzucht en rede, of gelatenheid en tederheid. Dit is behulpzaam om verbindend te werken in situaties van polarisatie en conflict: verbindend tussen mensen, maar ook tussen tegenstrijdige ervaringen in mensen. Je uit dit zowel met woorden als kunstzinnig. We doen suggesties voor kunstzinnige manieren om jouw reflecties uit te beelden. Ervaringsgerichte oefeningen die aansluiten bij jouw praktijksituaties activeren je verbeelding. Je gaat andere betekenislagen zien in overbekende feiten en woorden.
Wat de cursus je kan opleveren is toegenomen competentie in reflectie-in-actie, ideeën voor vernieuwing van je beroepspraktijk en maatgevoel in waar je je mee engageert.
Na het volgen van deze leergang kun je:
- Momenten van de waarheid in je werkpraktijk herkennen, bevragen en beslissen.
- Je ontdekking kunstzinnig uiten om betrokkenen te ondersteunen bij het krijgen van frisse associaties.
- Filosofische denkkaders benutten om spelenderwijs met begrippen om te gaan.
Achterliggend idee en werkwijze
Het achterliggende idee van deze leergang is ontleend aan het werk van Donald Schön. Hij is bekend geworden met zijn idee van reflectie-in-actie. We geven gehoor aan zijn voorstel dat professionals onderzoek doen naar hun handelen en hun reflectie-in-actie. Hij noemde dat reflexief onderzoek, wij noemen dat reflexief-dialogisch onderzoek. Als professional verruim je daarmee je eigen handelingsrepertoire samen met je collega’s. Je bevraagt de waarheidskern van het ongemak. Dat leidt tot nieuwe werkwijzen die je benut en onderdeel maakt van je werk.
Daarbij oefenen we met denkkaders uit de filosofie. Primair met het idee van een vrij samenspel van alle gemoedskrachten, zoals verwoord door Oskar Negt en Alexander Kluge, twee mensen uit de tweede generatie van de Duitse kritische theorie. Een belangrijke gemoedskracht is bijvoorbeeld de mogelijkheidszin. Deze maakt de in de realiteit al bestaande vonken van een passender realiteit zichtbaar en voorziet hen van zuurstof.
Daarbij betrekken we nog drie andere filosofische gereedschappen. Dat is het gelatenheidsthema, het geniusthema en het tijdsbegrip. De betreffende filosofen zijn respectievelijk Visser, Agamben en Deleuze. Deze selectie van vier filosofische thema’s lijkt ons helpend om fijnzinnig om te gaan met de wisselwerking tussen wat zich nu in de wereld afspeelt en wat zich in ons innerlijk afspeelt.
Wij denken dat werkpraktijk, filosofie en kunst in elkaars verlengde kunnen liggen. Aan je eigen werkcontext ontleen je een vraagstuk, iets waar je je over verwondert, waar je tegenaan loopt. Met een kunstwerk in aanraking komen of zelf iets maken geeft de reflectie op dit vraagstuk nieuwe dimensies, frisse associaties en andere manieren van kijken. Daarom zullen we gedurende de leergang het reflecteren op en het doordenken van een vraagstuk verbinden met kunstzinnige uitingen. We dragen voorbeelden aan uit de beeldende kunst, literatuur, film, theater en muziek. De bedoeling is jou te inspireren om allereerst je eigen verbindingen te maken met kunstwerken. In een vervolgstap krijgen anderen de ruimte om creatieve relaties te leggen met jouw vraagstuk.
We ronden af met het werken aan een kennisproduct. Dit kan een vertelling zijn en een scene. Wie weet durf je het aan om bijvoorbeeld een scene te maken die een fragment uit jouw vertelling verbeeld. Of maak je liever een scene die je onderbouwt met een vertelling over je lessen en inzichten uit de leergang. We stimuleren beide met ervaringsgerichte oefeningen die aansluiten bij jouw praktijksituaties. Dit activeert je verbeelding en gaat je helpen bij het vinden van nieuwe perspectieven en inzichten.