Wetenschappelijke artikelen en colleges vormen vaak de basis van het academisch onderwijs. Maar volgens Odabasi, Demeijer en Pichel blijft één bron van kennis onderbelicht: het lichaam. Met Social Presencing Theater (SPT) laten zij studenten maatschappelijke vraagstukken anders ervaren. “Kennis zit ook in het lichaam. In intuïtie. In emotie.”
Voor Almina Karya Odabasi (onderwijs- en onderzoeksofficer bij Organisatiewetenschappen), Frederique Demeijer (universitair docent Transformative Learning aan het Athena Instituut) en Jaro Pichel (onderwijsspecialist bij het VU Centre for Teaching and Learning) begon het allemaal met een gedeelde vraag: waarom is academisch onderwijs zo sterk gericht op denken, terwijl mensen ook leren door te voelen, te bewegen en te ervaren?
“Ons doel is groter dan één cursus of werkvorm”, zegt Odabasi. “We willen het lichaam erkennen als een actieve drager van kennis. Juist in het hoger onderwijs, waar leren traditioneel vooral als een cognitief proces wordt benaderd.”
Mindfulness, sociale kunst en systeemdenken
Met steun van het Scholarship of Teaching and Learning (SoTL)-programma ontwikkelden de drie onderzoekers een onderwijsinitiatief aan de Vrije Universiteit Amsterdam rond Social Presencing Theater (SPT), een methode ontwikkeld door Arawana Hayashi, voortgekomen uit Otto Scharmers Theory U. Daarmee onderzoeken zij hoe belichaamd leren een plek kan krijgen in het academisch onderwijs.
“SPT is een belichaamde, sociaal-kunstzinnige veranderingsmethodologie”, vertelt Pichel. “De methode combineert mindfulness, kunst en systeemdenken en wordt inmiddels toegepast binnen organisaties, onderwijsinstellingen en maatschappelijke bewegingen.”
De aanpak kreeg extra erkenning toen Demeijer en Eduardo Urias, universitair docent bij het Athena Instituut, in juni 2026 een Comenius Teaching Fellow-beurs ontvingen. “Daardoor kunnen we SPT verder ontwikkelen en structureel integreren in de cursus Interdisciplinary CSL Course 2: Addressing Challenges through Transdisciplinary Research. Zo zetten we een volgende stap naar een bredere kijk op leren en kennis binnen de universiteit.”
Beweging, stilte en lichamelijke aanwezigheid
Binnen SPT werken deelnemers met beweging, stilte en lichamelijke aanwezigheid om sociale systemen zichtbaar te maken. Tijdens een van de SPT practices, genaamd 4D Mapping, nemen studenten verschillende posities in binnen een maatschappelijk vraagstuk. “Je stapt letterlijk een systeem binnen”, vertelt Demeijer. “Daardoor onderzoek je een maatschappelijk vraagstuk niet alleen vanuit theorie en analyse, maar ook door te ervaren wat het betekent om onderdeel te zijn van dat geheel.”
De methode wordt ingezet bij complexe maatschappelijke problemen zoals geïnstitutionaliseerd racisme en eenzaamheid. “Door verschillende posities binnen een systeem in te nemen, onderzoeken studenten hoe die zich tot elkaar verhouden.” Volgens Demeijer kan daardoor een ander soort inzicht ontstaan dan via theorie alleen. “Het creëert iets wat verder gaat dan rationeel begrip.”
Uit je hoofd, terug naar je lichaam
Belichaamd leren vraagt ook iets van studenten. Veel deelnemers willen eerst precies begrijpen wat er gaat gebeuren. “Studenten blijven vragen stellen omdat ze eerst cognitief grip willen krijgen”, zegt Demeijer. “Een introductie van vijf minuten werd soms twintig minuten. Daarna moesten we opnieuw grounding-oefeningen doen om mensen weer uit hun analytische modus en terug in hun lichaam te brengen.”
Ook de fysieke onderwijsomgeving blijkt niet vanzelfsprekend geschikt. Vaste stoelen, kabels over de vloer en collegezalen met weinig bewegingsruimte maken dit soort werkvormen lastig. “Dat zet je aan het denken”, zegt Demeijer. “Ontwerpen we onze universiteit eigenlijk wel voor het opleiden van de veranderaars van de toekomst?”
Opnieuw verbinding maken
Voor de drie onderzoekers laat het project ook zien dat onderwijsonderzoek niet altijd hoeft te beginnen bij een afgebakend probleem. Odabasi: “Soms ontstaat vernieuwing doordat professionals uit verschillende disciplines een gedeelde nieuwsgierigheid volgen.”
Voor Pichel raakt SPT daarmee ook aan een bredere uitdaging binnen het hoger onderwijs. “Het hoger onderwijs staat onder druk door bezuinigingen, polarisatie en een toenemende focus op individualisering. Juist daarom moeten we de ruimte tussen mensen terugvinden. Door te vertragen en bewust aanwezig te zijn, kunnen we opnieuw verbinding maken met onszelf, ons lichaam en elkaar.”
Volgens de onderzoekers speelt de Scholarship of Teaching and Learning (SoTL) daarin een belangrijke rol. Het programma biedt ruimte om nieuwe onderwijsvormen te onderzoeken en te ontwikkelen. Hun advies aan collega’s is eenvoudig: “Sta open voor andere manieren van denken en durf geïnstitutionaliseerde patronen soms los te laten.”
Ook je onderwijs onderzoeken? Call for Proposals: CTL SoTL Fund 2026-2027
Heb je een idee om je onderwijs te vernieuwen én te onderzoeken wat het effect is op het leren van studenten? Het Scholarship of Teaching and Learning (SoTL) Fund ondersteunt VU-docenten bij het ontwikkelen, implementeren en onderzoeken van onderwijsinnovaties. Ontvang tot €10.000 subsidie, evenals training en coaching. Bekijk alle informatie over de call, deadlines, eerdere projecten en procedures.
