De Vrije Universiteit Amsterdam (VU) presenteert, samen met het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), het rapport Werken aan Transformatie. Hierin wordt uiteengezet hoe het handelingsrepertoire van het Rijk kan worden versterkt om grote, complexe en urgente opgaven in de leefomgeving effectiever aan te pakken.
Nederland staat voor aanzienlijke uitdagingen, zoals de overgang naar een klimaatneutrale samenleving, het herstel van biodiversiteit, de woningbouwopgave en de ontwikkeling van een circulaire economie. Deze vraagstukken vereisen volgens de onderzoekers meer dan incrementele aanpassingen: zij vragen om een fundamentele vernieuwing van de manier waarop de overheid werkt. “Als de Rijksoverheid maatschappelijke opgaven effectief wilt aanpakken, moet ze zelf ook op een nieuwe manier te werk gaan,” aldus Kristiaan Kok van het Athena Instituut van de VU.
Koppeling tussen lange en korte termijn essentieel
Het rapport benadrukt dat beleidskeuzes voor de lange termijn beter verbonden moeten worden met besluitvorming in het heden. Veel noodzakelijke investeringen worden nog vooruitgeschoven, met name wanneer ze niet juridisch zijn verankerd. De onderzoekers stellen dat ambtenaren meer ruimte en steun nodig hebben om strategische, systeemgerichte keuzes te agenderen naast de dagelijkse beleidsdruk.
Van buiten naar binnen werken
De transities in de leefomgeving hebben directe impact op burgers en bedrijven en spelen zich vaak lokaal af. Volgens het rapport is intensieve samenwerking tussen overheden, maatschappelijke organisaties en inwoners cruciaal. Instrumenten zoals gebiedsregisseurs, transitieteams en burgerberaden kunnen helpen om beleid beter te laten aansluiten bij de praktijk. Het expliciet opnemen van deze ‘van buiten naar binnen’-benadering in het takenpakket van ambtenaren is daarbij een belangrijke stap.
Naar een lerende en samenwerkende overheid
De onderzoekers pleiten voor een meer samenhangende, rijksbrede aanpak van transformatieopgaven. Dit vraagt om samenwerking over departementale grenzen heen en om een overheid die continu leert en bijstuurt. Door verantwoording niet alleen als controle-instrument te gebruiken, maar ook als middel voor ontwikkeling, ontstaat ruimte voor adaptief beleid en professioneel handelen in een onzekere context.
Aan het rapport en de daarin opgenomen studies werkten VU-wetenschappers Eva Kunseler, Hidde Boonstra, Rosa Spruit en Kristiaan Kok van het Athena Instituut mee. Zij benadrukken dat versterking van het handelingsrepertoire van ambtenaren essentieel is om de noodzakelijke transities in de leefomgeving te realiseren.