Hoe werkt technologie en hoe kan het beter? Die vragen staan al centraal in het Waag Futurelab sinds de oprichting dertig jaar geleden. Samen met studenten, burgers, maatschappelijke organisaties, bedrijven en de gemeente denkt het team na over hoe technologie eerlijker en mensgerichter gemaakt kan worden. Zo werken ze samen met Cybersoek aan digitale zelfredzaamheid in Amsterdam en maken ze slimme meters zodat bewoners van de wijk IJburg hun energieverbruik kunnen meten. Ook ‘ontleden’ ze smartphones, sociale media platforms en AI. ‘We kijken samen met mensen naar wat technologie nu is,’ vertelt Sander van der Waal. ‘We halen het graag uit elkaar, soms zelfs letterlijk met een schroevendraaier.’ In hun lab experimenteren ze, bouwen ze prototypes en onderzoeken ze hoe technologie beter kan.
Het internet is stuk
En die alternatieven zijn hard nodig volgens de technologie-expert. ‘Als gebruikers van technologie worden we constant gevolgd, gemonitord en geanalyseerd. Onze datasporen worden vervolgens uitgebuit voor financieel gewin en zelfs voor politieke beïnvloeding. Kijk maar naar Elon Musk en zijn politieke doel met X. Wat wij willen zien wordt in grote mate gestuurd door hem.’ Ook Meta’s recente koerswijziging waarbij ze besloten hebben te stoppen met fact checken is volgens hem veelzeggend. ‘Ik zie dat als een gebaar naar Trump. En je ziet dat het publieke debat daardoor verslechtert. Als je daarbij in gedachte houdt dat veel jonge mensen sociale media raadplegen voor nieuws, dan concluderen wij: het internet is stuk.’ Toch ziet Van der Waal ook positieve ontwikkelingen: ‘Sinds Trump weer in het Witte Huis zit, groeit het bewustzijn over de risico’s van technologie. De behoefte om alternatieven te gebruiken wordt groter. Dat is een stap vooruit. Wij kunnen helpen bij het maken van andere keuzes, samen met burgers, universiteiten en organisaties.’
Public Stack
Maar om andere keuzes te maken is het volgens Van der Waal van belang te begrijpen hoe technologie werkt. En die is vaak ingewikkelder dan wij aan de oppervlakte kunnen zien, vertelt hij. Hoewel de gemakkelijk te navigeren gebruikersinterfaces en mooie buitenkant wellicht anders doen denken, gaan onder de apparaten die wij gebruiken complexe processen schuil waar jarenlang onderzoek en innovatie aan vooraf is gegaan. Processen die, aldus Van der Waal en zijn team, niet in het belang van burgers werken, maar vooral de interesses van bedrijven dienen. Het ontleden van elke laag (ook wel: stack) van technologie maakt dat wij de werking ervan beter kunnen begrijpen en kunnen nadenken over alternatieven. Een door het onderzoeksteam van Waag ontwikkeld model, genaamd de Public Stack, laat dat alternatief zien en beschrijft laag voor laag de principes van ethische technologie. Daarin staat het gehele proces, van de basisprincipes tot het design en de technologie in dienst van de burger.
Dat begint al bij het doel van de technologie, zegt Van der Waal: ‘Is technologische ontwikkeling gericht op winst? Dan ziet het product er heel anders uit dan wanneer het bedoeld is om het leven van mensen beter te maken. Kijk bijvoorbeeld naar Google of Facebook. Zij plaatsen pagina’s van adverteerders bewust hoger in je feed ten opzichte van reguliere pagina’s die wellicht beter aansluiten bij wat de consument zoekt.’ Volgens het Public Stack-model is het belangrijk om met burgers in gesprek te gaan en om hen zelfs deelgenoot te maken van het ontwerpproces, zodat je als maker zeker weet dat jouw product relevant voor hen is.
Maar ook in relatie tot onze leefomgeving hebben we veel te doen, ziet de technologiedeskundige. ‘We moeten veel beter kijken naar de relatie tussen technologie en onze natuurlijke omgeving.’ Hij neemt AI als voorbeeld. ‘We maken onszelf nu afhankelijk van AI, zonder te begrijpen dat dit onze leefomgeving sterk vervuild. Een zoekopdracht met AI kost tien keer zoveel energie in vergelijking met een zoekterm via Google. Wij vinden het belangrijk dat mensen die impact snappen.’
Hoe het anders kan
Alternatieve technologie lijkt misschien ver weg, maar Van der Waal werkt met zijn collega’s aan projecten die al laten zien hoe het anders kan. Fairphone bijvoorbeeld, een duurzaam en ethisch alternatief voor de smartphone, ontstond twaalf jaar geleden uit een project van Waag. En ook sociale media platformen zoals Mastodon en BlueSky zijn volgens de techexpert platformen waar je als gebruiker gelukkig meer vat op kunt krijgen. Zelfs voor AI ontstaan alternatieven. Van der Waal: ‘SURF en TNO werken aan het initiatief GPT-NL: een Nederlands taalmodel, gemaakt op basis van teksten waarover afspraken zijn gemaakt met mediabedrijven, auteurs en andere makers. Wij verkennen nu met GPT-NL hoe burgers bij deze ontwikkeling actief kunnen worden zodat het belang vanuit de samenleving erin meegenomen wordt’
Sander van der Waal, vroeger zelf Informaticastudent aan de Vrije Universiteit Amsterdam, en zijn team kunnen de kennis en het multidisciplinaire onderzoek binnen de VU en andere universiteiten goed gebruiken om de Public Stack verder te brengen. Nu hij visiting fellow is bij Connected World gaat hij graag in gesprek met VU-experts op dit gebied. ‘Ik zie dat er langzaam een momentum ontstaat bij universiteiten om minder afhankelijk te zijn van Amerikaanse big techbedrijven. Mensen mogen contact met mij opnemen, om hier samen over door te praten’.
Wil jij in contact komen met Sander van der Waal? Stuur dan een e-mail.
Meepraten over hoe we in Amsterdam naar ethische technologie toe kunnen werken? Kom dan naar dit evenement in de Waag!
