Van wiskundige bijzaak naar een nieuwe discipline
De VU werd opgericht in 1880. Wiskunde en Natuurkunde kregen in 1930 een formele status. Decennialang was computergebruik eerder een curiositeit dan een volwaardig studieprogramma. Dat veranderde in 1969, toen een universitaire commissie “informatica” onderzocht als een faculteitsoverkoepelende dienst. In plaats van het alleen een ondersteunende backofficefunctie te geven, stuurden visionairs Reind van de Riet en Andrew Tanenbaum het vakgebied richting een volwaardige academische discipline. Een discipline die zelfstandig onderzoek deed, onderwijs verzorgde en systemen ontwikkelde.
Vroege informatica: van ponsband tot UNIX
De eerste stappen van de afdeling waren zeer praktijkgericht. Het werk begon op een Electrologica X8-machine bij het CWI, waarbij gebruik werd gemaakt van ponsband: lange stroken met geponste gaatjes die data als binaire getallen vertegenwoordigden. In 1973 verwierf de afdeling een PDP-11/45-minicomputer. Enkele jaren later behoorde zij tot de eerste gebruikers van UNIX in Nederland: een baanbrekend multi-usersysteem. Timesharing-terminals deden hun intrede, studentenpractica groeiden en computergebruik werd toegankelijk voor velen.
Onderwijs gericht op leren door doen
In 1981 werd Informatica een officiële opleiding. Het nieuwe vakgebied werd al snel populair onder studenten en het aantal inschrijvingen in korte tijd toe. Het curriculum omvatte onder meer systemen, theorie, databases, AI, netwerken, programmeertalen en software-engineering. De investering in practica was van groot belang om studenten te leren programmeren, tools te bouwen en netwerken te verkennen.
Platforms die de praktijk vormgaven
Met de technologische vooruitgang groeide ook het computerpark van de afdeling: van drie PDP-11-minicomputers naar twee VAX-11/750-superminicomputers, en later Sun-workstations en pc’s. De afdeling gebruikte computers niet alleen, maar ontwikkelde ook software die ver buiten de campus impact had. Enkele vroege voorbeelden:
- Amoeba: Een onderzoeksbesturingssysteem dat gedistribueerd en parallel rekenen verkende, lang voordat de term ‘cloud computing’ werd geïntroduceerd.
- Amsterdam Compiler Kit: Een toolkit die compilers draagbaar maakte over verschillende machines en zo de ontwikkeling van software in de praktijk versnelde.
- MINIX: Een educatief besturingssysteem, uitgebracht met volledige broncode en een begrijpelijke toelichting. Het hielp generaties studenten begrijpen hoe besturingssystemen werken, en vormde de basis voor de ontwikkeling van Linux.
Deze projecten werden ondersteund door speciaal gebouwde multicomputers: rekken vol processoren (van bescheiden 8086-borden tot een groot park van 80 microSPARC-processoren) die experimenten met parallel en gedistribueerd rekenen mogelijk maakten.
Opbouw van een nationale onderzoeksinfrastructuur
Sinds 1997 was de VU mede-trekker van de Distributed ASCI Supercomputer (DAS)-programma’s DAS-1 tot en met DAS-6. DAS kan worden gezien als een netwerk van clustercomputers verspreid over Nederlandse universiteiten, bedoeld om grootschalige rekenkracht toegankelijk te maken voor onderzoekers uit de informatica en andere disciplines. Honderden projecten maakten gebruik van DAS om high-performance, gedistribueerde en data-intensieve berekeningen te onderzoeken, wat leidde tot standaardisering van methoden en versterking van de nationale samenwerking.
Van fundamenten naar wereldwijde impact
Tussen 2000 en 2025 breidde de afdeling zich aanzienlijk uit op gebieden als kunstmatige intelligentie, security, bioinformatica, theorie en duurzaamheidsgerichte software-engineering, ondersteund door grote nationale en internationale onderzoeksbeurzen. Vandaag de dag bouwt VU Informatica voort op meer dan een halve eeuw innovatie. De afdeling geniet internationale erkenning voor haar rigoureuze onderzoek, invloedrijke open-sourcebijdragen en brede, moderne curriculum.
Meer weten? Andrew Tanenbaum gaf ter gelegenheid van het emeritaat van prof. dr. Henri Bal een presentatie waarin hij terugblikte op de geschiedenis van de afdeling. Hier is een uitgebreide versie daarvan.