In hun nieuwe boek Undesirable but Unremovable Migrants: War Criminals, Terrorists, and Foreign Offenders in Limbo onderzoeken VU-criminologen Joris van Wijk en Maarten Bolhuis een groep die zij “undesirable but unremovable migrants” noemen, afgekort UBUs: migranten die door staten als ongewenst worden gezien, maar die niet kunnen worden uitgezet.
Een groep met grote politieke impact
Het gaat om een relatief kleine groep, maar wel een met een grote politieke impact, aldus de onderzoekers. Deze mensen worden bijvoorbeeld verdacht van oorlogsmisdrijven, terrorisme of andere vormen van criminaliteit en hebben om die reden geen recht op asiel, verliezen hun verblijfsstatus of zelfs hun nationaliteit. Soms zijn zij veroordeeld, soms niet. Tegelijkertijd kunnen deze mensen niet terug naar hun land van herkomst, bijvoorbeeld omdat daar oorlog is, omdat marteling of de doodstraf dreigt, of omdat het land weigert iemand terug te nemen.
Leven in limbo
Wat gebeurt er concreet met iemand die niet uitgezet kan worden? Van Wijk legt uit dat dit per land en situatie sterk verschilt. ‘Sommige mensen zitten jarenlang vast zonder zicht op vrijlating of een rechtszaak. Dat geldt bijvoorbeeld voor vermeende aanhangers van Islamitische Staat in Syrisch Koerdistan en Irak. Anderen krijgen een tijdelijke verblijfsstatus en hebben toegang tot huisvesting en sociale voorzieningen, zoals in Noorwegen of Duitsland. Nederland geeft zulke tijdelijke vergunningen niet en communiceert simpelweg: “we erkennen dat u niet terug kan naar eigen land, maar u moet hier in ieder geval weg. Aan u om te regelen hoe.”'
Waarom het probleem nu urgenter wordt
Volgens de onderzoekers zorgen huidige conflicten ervoor dat het aantal ongewenste en onuitzetbare migranten toeneemt. Vrijwel elk conflict creëert nieuwe groepen mensen die niet terug kunnen, maar die ook niet welkom zijn.
Dat gebeurde tijdens de Eerste en Tweede Wereldoorlog, toen Duitsers en Japanners in vijandige landen als veiligheidsrisico werden gezien. Hetzelfde gebeurt nu opnieuw. Sinds de grootschalige Russische invasie van Oekraïne worden duizenden Oekraïense burgers vastgehouden in Rusland of in bezette gebieden, vaak zonder aanklacht of proces.
Ook politieke ontwikkelingen spelen een belangrijke rol. Volgens de onderzoekers winnen populistische leiders wereldwijd aan steun met de belofte de samenleving te ontdoen van niet‑uitzetbare buitenlandse ‘criminelen’. Trump geldt daarbij als een belangrijk voorbeeld. Zo stuurde zijn regering onuitzetbare Venezolanen naar een zwaarbeveiligde gevangenis in El Salvador. Ook werden criminele migranten uit onder meer Cuba, Laos, Mexico, Myanmar en Vietnam uitgezet naar Zuid-Soedan. Volgens de onderzoekers laten deze voorbeelden zien hoe binnenlandse politieke belangen steeds vaker zwaarder wegen dan internationale solidariteit of individuele rechten.
Afghaanse man gezien als mogelijke oorlogsmisdadiger
Criminologen Van Wijk en Bolhuis hebben voor hun boek veel verschillende mensen gesproken. Een van de casussen die hen het meest raakte, speelde zich af in Nederland. Het ging om een Afghaanse man die door de immigratiedienst werd gezien als mogelijke oorlogsmisdadiger. Er waren geen harde bewijzen, maar volgens de dienst waren er wel “ernstige redenen” om dat te vermoeden. Dat was voldoende om hem uit te sluiten van asiel. Zijn vrouw en kinderen kregen wel een verblijfsvergunning. Hijzelf bleef achter in onzekerheid.
‘Hij leed enorm onder het label “oorlogsmisdadiger” dat hem was opgeplakt en zei zich diep te schamen,’ vertellen de onderzoekers. ‘Tijdens de gesprekken zagen we niet alleen een gebroken man, maar ook een gebroken gezin.’ Op het moment van het interview verkeerde hij al twintig jaar in deze situatie en leek hij veroordeeld om de rest van zijn leven in limbo door te brengen.
Guantánamo East
Een andere casus die indruk maakte, draait om Jemenitische gedetineerden uit Guantánamo Bay. Onder president Obama werden zij in het kader van een hervestigingsprogramma overgebracht naar de Verenigde Arabische Emiraten. Daar verdwenen zij vrijwel direct uit beeld. Zonder proces en zonder zicht op een rechterlijke toetsing werden zij opnieuw vastgezet in een streng beveiligde gevangenis.
Voor de Verenigde Staten was het Guantánamo-dossier daarmee opgelost. Voor de mannen zelf veranderde er weinig. De bijnaam van de gevangenis waar zij terechtkwamen was veelzeggend: “Guantánamo East”.
Een eeuwenoud probleem in nieuwe gedaanten
In het boek laten Van Wijk en Bolhuis zien dat het vraagstuk over ongewenste en onuitzetbare migranten allesbehalve nieuw is. Al in het zestiende-eeuwse Engeland worstelden overheden met groepen die zij als ongewenst zagen, zoals rondtrekkende Roma. Later ging het onder meer om vermeende anarchisten in de Verenigde Staten, nazi’s in Canada, Afghaanse oorlogsmisdadigers in Nederland en terroristen in Syrië, Irak en Koerdistan.
Hoewel de context steeds verandert, blijven de dilemma’s hetzelfde. Staten zoeken naar manieren om mensen die zij niet willen, uit zicht te laten verdwijnen. Soms gebeurt dat via langdurige detentie, soms via tijdelijke verblijfsstatussen, en soms door mensen simpelweg over de grens te zetten.
Sterkere rechtsbescherming, meer UBUs
Opvallend genoeg zijn het juist landen met een sterk mensenrechtenkader die vaker met deze groep te maken krijgen. In Europa bieden het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens en het Europees Hof voor de Rechten van de Mens relatief veel bescherming. Daardoor kunnen staten mensen minder makkelijk uitzetten als er risico bestaat op marteling, een oneerlijk proces of de doodstraf.
‘Hoe sterker het mensenrechtenkader en de onafhankelijke rechtspraak in een land zijn, des te groter de kans is dat het land wordt geconfronteerd met ongewenste en onuitzetbare migranten,’ schrijven de onderzoekers. Dat verklaart volgens hen ook waarom het onderwerp juist in Europa en de Verenigde Staten zo sterk gepolitiseerd is.
Bestaat de perfecte oplossing?
De onderzoekers benadrukken dat er geen perfecte oplossing bestaat. Het vraagstuk is volgens hen een klassiek “wicked problem”: een ingewikkeld probleem zonder eenduidige uitkomst. Volgens hen zijn er twee manieren om het aantal UBUs te verkleinen: migranten minder snel als ongewenst bestempelen, of het makkelijker maken om hen uit te zetten.
Die tweede optie vinden de onderzoekers problematisch als dat betekent dat fundamentele rechten worden geschonden. Over de eerste optie – migranten minder snel als ongewenst bestempelen – merken ze op dat besluiten om iemand uit te sluiten van asiel, een verblijfsvergunning in te trekken of iemand ongewenst te verklaren, altijd proportioneel moeten zijn. Zulke besluiten moeten gebaseerd zijn op transparante en robuuste juridische procedures, en niet op vage of niet-verifieerbare vermoedens.
‘De vraag hoe met deze groep moet worden omgegaan, hoort onderdeel te zijn van een breder maatschappelijk debat over identiteit, nationaliteit en grenzen,’ schrijven de onderzoekers. ‘Deze gesprekken zijn lastig, vaak ongemakkelijk en emotioneel beladen. Maar ze zijn onmisbaar voor een democratische, inclusieve en ethisch verantwoorde samenleving.’
Meer lezen? In het boek Undesirable but Unremovable Migrants: War Criminals, Terrorists, and Foreign Offenders in Limbo gaan Joris van Wijk en Maarten Bolhuis dieper in op de geschiedenis, de dilemma’s en de internationale voorbeelden van ongewenste en onuitzetbare migranten. Het e-book is voor medewerkers en studenten van de VU beschikbaar via deze link.