Voortbouwend op de oproep van Donna Haraway (2016) om ‘bij de moeilijkheden te blijven’, onderzoekt deze cursus hoe we verder kunnen gaan dan antropocentrische wereldbeelden die de mens centraal stellen in ons begrip van en onze omgang met de wereld. Het uitgangspunt is Haraways concept van ‘response-ability’: het vermogen om menselijke en niet-menselijke anderen – waaronder dieren, planten en ecosystemen – waar te nemen, erdoor geraakt te worden en er op een zinvolle manier op te reageren.
In plaats van ‘response-ability’ voornamelijk te benaderen als een abstract theoretisch concept, nodigt de cursus deelnemers uit om te ervaren, te experimenteren en na te denken over wat het betekent om in verschillende contexten ‘response-able’ te worden. Geïnspireerd door Baan Hofmans (2023) opvatting van ‘response-ability’ als zorgvuldig experimenteren, biedt de cursus een meeslepende, twee weken durende leerervaring in de buitenlucht, waarin deelnemers nieuwe manieren verkennen om aandacht te schenken aan, zich te verhouden tot, te handelen en zich te engageren met de wereld.
Leren door ervaring
De cursus is opgebouwd rond een zorgvuldig samengestelde combinatie van ervaringsgerichte leeractiviteiten in de buitenlucht in en rond Amsterdam. In plaats van traditionele colleges en seminars nemen deelnemers deel aan activiteiten die vertrouwde aannames ter discussie stellen, belichamd leren stimuleren en mogelijkheden creëren om te experimenteren met verschillende manieren om zich te verhouden tot menselijke en niet-menselijke anderen.
Activiteiten omvatten paardengestuurd leren, waarbij deelnemers relaties en communicatie verkennen via begeleide ontmoetingen met paarden; ecowandelingen, die uitnodigen tot aandachtige betrokkenheid bij natuurlijke omgevingen; en actief onderzoek, waarbij deelnemers worden aangemoedigd om mogelijkheden voor verandering te ontdekken door middel van gezamenlijk experimenteren. Dansgerichte activiteiten verkennen belichaamde verbinding en relationeel bewustzijn, terwijl muzikaal experimenteren ‘triangulatie’ introduceert als een manier om menselijke en niet-menselijke deelnemers met elkaar te verbinden via een gedeeld derde element.
Er is geen eerdere ervaring met paarden, dans of muziek vereist. De activiteiten worden zorgvuldig begeleid, met ruimte voor verschillende niveaus van betrokkenheid en individuele behoeften.
Vier onderling verbonden niveaus van ‘response-ability’
Gedurende de cursus verkennen deelnemers ‘respons-ability’ op vier onderling verbonden niveaus:
- Persoonlijk: het ontwikkelen van aandacht, belichaamd bewustzijn, reflectie, zorgzaamheid en openheid voor onzekerheid.
- Relationeel: het verkennen van vertrouwen, dialoog, macht, inclusie en manieren om met menselijke en niet-menselijke anderen om te gaan.
- Organisatorisch: Nadenken over hoe reactievermogen van invloed kan zijn op organisatieculturen, praktijken, bestuur en besluitvorming.
- Systemisch: Onderzoeken hoe responsieve manieren van omgaan met anderen kunnen bijdragen aan bredere sociale, institutionele en ecologische transformaties.
Elke activiteit gaat gepaard met begeleide reflectie, waardoor deelnemers hun ervaringen kunnen koppelen aan relevante academische ideeën en nieuwe inzichten kunnen vertalen naar hun eigen studie- of professionele context.
Van ervaring naar praktijk
De centrale vraag die als leidraad dient voor de cursus is: Hoe kunnen ervaringen met ‘response-ability’ ons denken, handelen, omgaan met anderen en onze betrokkenheid in onze eigen academische of professionele context beïnvloeden?
Deelnemers worden aangemoedigd om deze vraag kritisch te onderzoeken vanuit hun eigen disciplinaire perspectieven, ondersteund door voorbereidende literatuur, begeleide reflectie en gezamenlijke uitwisseling. Aan het einde van de cursus presenteren zij hun inzichten in een vorm naar keuze.
Uiteindelijk biedt de cursus niet alleen de kans om meer te leren over ‘response-ability’, maar ook om te onderzoeken wat het zou kunnen betekenen om ‘response-ability’ in de praktijk te brengen, en hoe dergelijke praktijken verschillende mogelijkheden kunnen openen voor samen leven, leren, werken en het vormgeven van de toekomst.