Hoe bepalen experts of een schilderij écht van Rembrandt of Rubens is? Kunsthistoricus Charlotte Rulkens laat in haar proefschrift zien hoe deze toeschrijvingen transparanter en beter toetsbaar gemaakt kunnen worden. Met een nieuwe onderzoeksmethode bestudeerde ze schilderijen van Rembrandt en Rubens.
Aanleiding voor het onderzoek is de zogenoemde replicatiecrisis in de biomedische en sociale wetenschappen rond 2010. Hieruit bleek dat veel studies bij herhaling niet dezelfde onderzoeksresultaten opleverden. “Dit riep de vraag op of vergelijkbare problemen ook spelen in de geesteswetenschappen, waar het deskundig oordeel van experts een centrale rol speelt,” zegt Rulkens.
Rembrandt & Rubens
Rulkens, gespecialiseerd in 17e-eeuwse Nederlandse schilderkunst, paste replicatie toe in de kunstgeschiedenis. “Bij de toeschrijving van een schilderij, dus het oordeel of een kunstenaar het werk daadwerkelijk heeft gemaakt, is niet altijd duidelijk hoe experts tot zo’n conclusie komen. Ik wilde daarom onderzoeken of deze methode van meerwaarde kan zijn bij de beoordeling van bekende schilderijen.”
Rulkens nam de proef op de som en bestudeerde schilderijen die in verband worden gebracht met Rembrandt van Rijn (Mauritshuis, Den Haag en Germanisches National Museum, Neurenberg) en de Vlaamse schilder Peter Paul Rubens (KMSKA, Antwerpen). Hiervoor ontwikkelde ze een nieuwe methode: de Attribution Expert Consensus Meeting (A-ECM), waarbij experts op een vaste en transparante manier samen een kunstwerk beoordelen. De aanpak vermindert onderlinge beïnvloeding en maakt zichtbaar waar wetenschappers het eens of oneens zijn.
In de Rubens-casus bereikten experts consensus dat het altaarstuk Enthroned Madonna gedeeltelijk door Rubens is geschilderd, waarbij de experts aangaven daargemiddeld 93,8 procent zeker van te zijn. Tegelijk liet de studie zien dat er op detailniveau ruimte voor nuance blijft: over specifieke onderdelen van het werk bereikten de experts geen volledige consensus. Juist dat maakt volgens Rulkens duidelijk dat deze methode niet alleen overeenstemming zichtbaar maakt, maar ook twijfel en verschil in interpretatie beter documenteert.
Open Science
Deze replicatiestudies laten zien dat ook de geesteswetenschappen veel kunnen winnen bij herhaling van onderzoek stelt kunsthistoricus Rulkens: “Het maakt expertbeoordelingen transparanter en vergroot het vertrouwen in kunsthistorische toeschrijvingen.” Daarmee sluit het onderzoek bovendien aan bij de bredere beweging richting Open Science, waarin onderzoek transparanter, controleerbaarder en beter navolgbaar wordt.
“Mijn onderzoek laat niet alleen zien wát experts concluderen, maar ook hóe zij tot dat oordeel komen en hoe zeker zij daarvan zijn. Juist dat transparante samenspel van perspectieven is essentieel als we kennis over toeschrijvingen en oeuvres van kunstenaars willen toetsen, bespreken en doorgeven aan toekomstige generaties experts.”
Rulkens promoveert op vrijdag 24 april op haar proefschrift: Rembrandt and Rubens Revisited: Towards more Transparent and Replicable Attributions. Meer informatie vind je hier.
Foto: Rik Klein Gotink