Tekst: Shirley Haasnoot | Foto's: Peter Valckx
Over het schrijven van Anna Karenina deed Leo Tolstoj naar verluidt ongeveer vier jaar. Anderhalve eeuw later leven we in een tijdperk waarin kunstmatige intelligentie (AI) er maar een paar minuten over doet om zo’n dikke roman af te leveren. Steeds minder goed is te zien dat daar geen menselijke inspanning meer aan te pas komt. Over de ongrijpbare, razendsnelle opmars van AI stelde Vrije Schrijver Thomas Heerma van Voss zich een aantal existentiële vragen.
‘De onvermijdelijke vraag is wat dat betekent voor de literatuur,' zei hij tijdens zijn voordracht van de Abraham Kuyper Lezing 2026, in de volle Aula van de Vrije Universiteit Amsterdam. ‘En in het verlengde daarvan: waarom zou je, zou ik zelf nog blijven schrijven? Waarom zou je nog een boek van een schrijver lezen?’
Heerma van Voss (1990) schreef zijn eerste stukken als twintiger, vertelt hij. Over hiphopmuziek, in een ‘online uithoekje’. Hij had het geluk dat hij daar kon aanrommelen, en ook dat hij moeite moest doen om een goede tekst te schrijven, in een tijd waarin AI zoals wij dat nu kennen, nog niet bestond. Met ‘doodlopende alinea’s, zuurstofloze zinnen’, kortom met vallen en opstaan leerde hij het vak.
Studenten schreven over wat ‘echt’ voelt, zonder daarbij AI te gebruiken
Het afgelopen studiejaar liep hij als Vrije Schrijver rond aan de VU. Heerma van Voss was gastdocent bij het vak Creatief schrijven, waarbij hij met studenten op huisbezoek ging bij Maartje Wortel, Adriaan van Dis en andere collega-schrijvers. Met de essaywedstrijd ‘Wie schrijft jouw woorden’ daagde hij studenten uit om te schrijven over wat ‘echt’ voelt, zonder daarbij AI te gebruiken.
Met de Abraham Kuyper Lezing, die de titel Menselijke moeite had, sloot hij zijn aanstelling aan de VU af. Het werd een pleidooi voor het unieke en persoonlijke, voor ‘rafelige kunst’ en ‘menselijke inbreng’, voor ‘zoekende gedachtes, imperfecte verhalen’. Want misschien dat daardoor opeens iets ontsluierd raakt, of iets geraakt wordt dat ongrijpbaar was. 'Ook aan Anna Karenina', zei hij, 'ging bescheidener en minder sprankelend proza vooraf. Dat had Tolstoj nodig om deze roman te kunnen schrijven.’
Nadat Heerma van Voss vooral vragen stelde, reageerden twee VU-wetenschappers vanuit hun eigen vakgebied. Felienne Hermans, hoogleraar didactiek van de informatica en leraar informatica op de Open Schoolgemeenschap Bijlmer, stond stil bij het unieke deel van onze identiteit. 'Iedereen heeft een eigen verhaal te vertellen,' zei de populaire hoogleraar, die zelf geen smartphone gebruikt. ‘En dat is het verzet dat we nodig hebben tegen AI.’
‘Geef me een slecht essay, want dan kan ik je helpen om beter te worden’
Daarbij is een rol weggelegd voor de universiteit, waar studenten binnenkomen die vaak nog helemaal niet weten wie ze zijn. Hoe kunnen zij ontdekken waarin zij uniek zijn? ‘Daarover moeten we het hebben. En dat is lastig, omdat we studenten vaak in dezelfde mal willen duwen.’ Hermans stelde voor om studenten te beoordelen op basis van de inzet die ze leveren en het leerproces dat ze doormaken, niet op hun eindresultaat. ‘Geef me liever een slecht essay, want dan kan ik je helpen om beter te worden.’
Kunsthistoricus Klazina Botke besprak het menselijke verlangen naar echtheid in literatuur en kunst, en de context waarin een werk werd gemaakt. We kijken liever naar een door Rembrandt geschilderd portret dan naar een kopie van een onbekende leerling uit zijn atelier, hoewel dat laatste schilderij wellicht even mooi is. We zien, horen of lezen een kunstwerk op een andere manier als we weten van wie het is en hoe het tot stand kwam.
De voorkeur voor echtheid werd ook duidelijk bij de twee winnaars van de essaywedstrijd, student rechtsgeleerdheid Jezennia Boateng en Ninthe de Meulder, die de studie Literature and Society volgt. Nadat AI hun persoonlijke verhalen had herschreven vonden zij dat eigenlijk geen verbetering. ‘Ik vind het dus een heel mooi stuk,' zei Boateng over de AI-versie van haar tekst. ‘Maar omdat dit stuk eigenlijk zo vanzelfsprekend is, zou ik dit niet opschrijven.’
Een klein stukje AI-muziek was eigenlijk best aan te horen
Ook in het schrijven van muziek is kunstmatige intelligentie voorlopig nog niet erg succesvol, hoorden we van Daan Doeleman, promovendus aan het Amsterdam UMC en voorzitter van het VU-Kamerkoor. ‘We hebben het geprobeerd maar het was heel erg slecht. Dus dat idee hebben we afgeserveerd.’ Maar het kleine stukje AI-muziek dat het VU-Kamerkoor vervolgens toch ten gehore bracht was eigenlijk best aan te horen.
Het haalde het echter niet bij het complexe en intrigerende muziekstuk To the Field of Stars, van de Britse componist Gabriël Jackson (1962), waarmee de avond ten einde kwam. Meer dan dertig zangers en musici kwamen onder leiding van vaste dirigent Krista Audere tot een unieke uitvoering, over de pelgrimstocht naar Santiago de Compostella, op basis van hedendaagse en twaalfde-eeuwse teksten en muziek. Het was een muzikaal antwoord op de vragen die Heerma van Voss zich aan het begin van de avond stelde.
En wat zegt de computer, als de bezoeker die vragen later thuis aan ChatGPT voorlegt? Op het scherm verschijnt onmiddellijk de volgende tekst: ‘Je schrijft zelf omdat het denkproces en de authentieke menselijke stem niet te vervangen zijn door een druk op de knop.’ De chatbot vervolgt: ‘Hoewel AI-tools in seconden teksten genereren, mist een computergestuurde tekst de unieke ziel, diepgang en persoonlijke reflectie die ontstaan wanneer je zelf formuleert.’ Heeft AI daarmee dan toch het laatste woord?
------
Met de jaarlijkse Abraham Kuyper Lezing eert VU haar stichter, die immers zelf ook een bijzonder productieve schrijver en publicist was. Een uitgebreide versie van de lezing is na te slaan in het boek Menselijke moeite (2026), dat dit jaar werd uitgegeven door VU University Press.
- Het VU-Kamerkoor is nog te horen op vrijdag 16 juni in Utrecht en zondag 28 juni in Amsterdam.
- Schrijf je hier in voor de wekelijkse nieuwsbrief over AI van Felienne Hermans
De aanstelling van de Vrije Schrijver en het essay worden mede mogelijk gemaakt door de VUvereniging.
