Onderzoek van de Vrije Universiteit Amsterdam naar de seksuele gezondheid en voortplanting van vrouwelijke vluchtelingen op het Griekse eiland Lesbos schetst een zorgwekkend beeld van slechte gezondheidsuitkomsten, geweld en gebrekkige toegang tot zorg.
De studie is de eerste uitgebreide analyse van seksuele en reproductieve gezondheid in een Europees vluchtelingenkamp en werd bovendien mede uitgevoerd door vluchtelingen zelf. Het eerste deel van het onderzoek ‘Sexual and reproductive health needs of refugee women on Lesbos, Greece: a participatory cross-sectional study’ is gepubliceerd in BMJ Global Health.
Voor het onderzoek werden 247 vrouwen in het vluchtelingenkamp Mavrovouni ondervraagd over thema’s als zwangerschap, anticonceptie, menstruatiezorg, seksueel geweld en toegang tot medische hulp. De resultaten tonen grote hiaten in zowel zorg als informatievoorziening.
Meer dan helft vrouwen slachtoffer van pushbacks
“Een van de meest opvallende bevindingen is dat 54 procent van de vrouwen aangaf slachtoffer te zijn geweest van zogenoemde pushbacks: illegale terugdrijvingen aan de grens. Sommige vrouwen maakten dit naar eigen zeggen tientallen keren mee, in extreme gevallen tot 42 keer,” aldus projectleider, arts en PhD internationale gezondheidszorg Jamilah Sherally van het Athena Insituut.
Hoewel mensenrechtenorganisaties al langer melding maken van pushbacks, is dit volgens de onderzoekers de eerste studie die de omvang ervan systematisch in kaart brengt. Twee vrouwen uit de onderzoeksgroep verloren een kind op zee tijdens zo’n terugdrijving.
Daarnaast rapporteerden veel vrouwen verbaal, fysiek en seksueel geweld tijdens hun vlucht. Gendergerelateerd geweld kwam vooral voor in het land van herkomst, onderweg naar Europa en tijdens pushbacks.
Zorg geweigerd vanwege juridische status
Bijna een kwart van de vrouwen (57 van de 247) zei medische zorg te zijn geweigerd vanwege hun verblijfsstatus. Ook de toegang tot gezondheidsinformatie bleek ernstig tekort te schieten: afhankelijk van het onderwerp had 67 tot 91 procent van de vrouwen nooit essentiële informatie ontvangen over hun gezondheid of beschikbare zorg. “Adequate zorg begint met toegang tot informatie - zonder die kennis kunnen vrouwen geen geïnformeerde keuzes maken over hun eigen lichaam. Zo vertelde een vrouw dat zij een keizersnede onderging zonder te begrijpen waarom de ingreep nodig was."
Grote onvervulde zorgbehoeften
Het onderzoek laat daarnaast zien dat veel vrouwen niet de zorg krijgen die zij nodig hebben. Slechts 24 procent gebruikte moderne anticonceptie, terwijl een aanzienlijke groep aangaf daar wel behoefte aan te hebben. Ook vruchtbaarheidszorg bleek onbereikbaar: 15 procent van de vrouwen wilde een fertiliteitsbehandeling, maar niemand kreeg toegang tot die zorg.
Verder meldde 61 procent gynaecologische klachten, maar bijna de helft van hen zocht hiervoor geen medische hulp. Screening op seksueel overdraagbare aandoeningen en baarmoederhalskanker was vrijwel afwezig.
Hoewel prenatale zorg tijdens de zwangerschap relatief goed beschikbaar was, bleef nazorg na de bevalling sterk achter. Bijna de helft van de vrouwen die recent bevallen waren, kreeg helemaal geen postpartumzorg, ondanks het feit dat veel van hen complicaties rapporteerden.
Vluchtelingen als medeonderzoekers
Bijzonder aan de studie is ook de manier waarop het onderzoek werd uitgevoerd. Negen vluchtelingen werkten mee als co-onderzoekers en waren betrokken bij het opstellen van de vragenlijst, het verzamelen van gegevens en de analyse van de resultaten.
Volgens Sherally zorgt deze participatieve aanpak ervoor dat vluchtelingen niet alleen onderwerp van onderzoek zijn, maar ook producenten van kennis over hun eigen gezondheid en leefomstandigheden. Daarmee willen zij traditionele, “extractieve” vormen van onderzoek doorbreken.
Oproep tot actie
De onderzoekers pleiten voor dringend beleid om de toegang tot seksuele en reproductieve zorg voor vluchtelingen te verbeteren, ongeacht hun juridische status. Ook roepen zij op tot het beëindigen van pushbacks en tot meer menswaardige opvangomstandigheden.
Volgens het onderzoek zijn op maat gemaakte zorgprogramma’s nodig die samen met vluchtelingengemeenschappen worden ontwikkeld. De studie kan daarmee niet alleen gevolgen hebben voor de praktijk in Griekenland, maar ook breder voor Europees migratie- en gezondheidsbeleid.