Als universiteit met uitgebreide expertise op het gebied van ethiek en verantwoorde innovatie is de Vrije Universiteit Amsterdam bij uitstek geschikt om de dialoog te faciliteren over de complexe vraagstukken rond dual-use-onderzoek.
Vanuit juridisch oogpunt wordt dual-use begrepen in het kader van exportcontrole en de EU-verordening inzake dual-use. Hoewel internationale samenwerking en de uitwisseling van kennis en technologie essentieel zijn voor zowel het nationale innovatielandschap als de internationale academische gemeenschap, kunnen dezelfde kennis en technologieën ook misbruikt worden. Voorbeelden hiervan zijn de ontwikkeling van massavernietigingswapens, ongewenste militaire toepassingen of technologieën die kunnen bijdragen aan mensenrechtenschendingen. Goederen, technologieën en de daarmee samenhangende kennis die dergelijke risico's met zich meebrengen, vallen onder de EU-verordening inzake dual-use. In deze dialoogsessie hanteren we echter een breder perspectief op dual-use. In plaats van ons uitsluitend te richten op naleving van de regelgeving, willen we de bredere ethische, juridische, economische en bestuurlijke vraagstukken onderzoeken die zich voordoen wanneer onderzoek en innovatie zowel civiele als militaire doeleinden kunnen dienen.
Daarom organiseert het Centrum Defensie en Weerbare Samenleving (CDWS) een dialoogsessie over dual-use, waarin wordt besproken hoe onderzoek en technologie zowel civiele als militaire doeleinden kunnen dienen, waarbij aandacht wordt besteed aan kwesties als verantwoordelijkheid, ontwerp en mogelijk misbruik.
In debatten aan universiteiten, waaronder die aan de VU, wordt het dual-use-karakter van onderzoek en technologie vaak genoemd als reden voor terughoudendheid ten aanzien van samenwerkingen met defensieorganisaties. Het argument is dat wetenschappelijke kennis die is ontwikkeld voor civiele toepassingen, kan worden hergebruikt voor militaire doeleinden. Of dat technologie die in samenwerking met defensie is ontwikkeld, in verkeerde handen kan vallen. Dit roept de zorg op dat onderzoekers betrokken kunnen raken bij oorlogsvoering of surveillance.
Het CDWS stimuleert het debat over dual-use en benadrukt dat de bezorgdheid verder moet reiken dan de vraag hoe technologieën na hun ontwikkeling worden gebruikt. Ten eerste zijn veel technologieën inherent dual-use. Zo kan AI bijvoorbeeld helpen bij medische diagnoses, maar ook worden geïntegreerd in autonome wapensystemen. Drones kunnen helpen bij het monitoren van klimaatverandering, maar maken tegelijkertijd militaire surveillance of het aanvallen van doelen mogelijk. Ten tweede zijn dual-use-mogelijkheden geen toeval. Ontwerpkeuzes, systeemarchitecturen en financieringsprioriteiten kunnen de ontwikkeling van bepaalde technologieën gemakkelijker en waarschijnlijker maken dan die van andere.
Dubbel gebruik brengt belangrijke ethische vragen met zich mee. Als technologieën inderdaad bepaalde waarden en belangen belichamen, kan de verantwoordelijkheid niet beperkt blijven tot eindgebruikers. Ontwikkelaars, onderzoekers en financiers moeten zich afvragen of en hoe specifieke technologieën moeten worden ontwikkeld en wiens belangen ze dienen. In de CDWS-workshop over dual-use willen we onderzoeken hoe de discussie over dual-use kan verschuiven van het evalueren van de gevolgen van het gebruik naar het onderzoeken van waarden in kennisproductie en ontwerpkeuzes vóór implementatie en gebruik.
Naast ethische overwegingen roept dual-use ook economische en juridische zorgen op. Overheden reguleren in toenemende mate de export van gevoelige technologieën naar bepaalde landen. Zij doen dit om de nationale veiligheid te beschermen, strategische voordelen te behouden en de verspreiding van militaire capaciteiten te voorkomen. In deze context biedt de wetgeving het kader dat deze principes afdwingbaar maakt, bijvoorbeeld via exportcontroles. Juridische interventie vindt echter vaak pas laat in het innovatieproces plaats. In de dialoogsessie willen we begrijpen hoe governance dit proces kan sturen in de richting van maatschappelijk wenselijke uitkomsten.
Vanuit het besef dat technologie niet neutraal is, faciliteert de CDWS-dialoogsessie een dialoog over hoe ethiek, recht en bestuur gezamenlijk vorm kunnen geven aan kennisproductie en technologische ontwikkeling in de context van defensie en een veerkrachtige samenleving, op basis van de expertise van de VU en andere instellingen.
Wij nodigen VU-onderzoekers van alle verschillende disciplines uit samen om in een multidisciplinaire setting in gesprek te gaan over Dual-Use.