Door Cylia Hendriks
Foto: Yvonne Compier

Op donderdag 24 september 2026 kwamen onderzoekers uit alle faculteiten en disciplines naar de eerste VU Research Day, georganiseerd door het netwerk Wetenschap in Dialoog, het programma Open Science en de Universiteitsbibliotheek. Het doel: samen stilstaan bij hoe onderzoek verandert, ervaringen delen en verbindingen leggen over de grenzen van faculteiten heen. Onder het thema Spaces of Transformation draaide het programma om verandering op drie niveaus: bij de onderzoeker zelf, in de manier waarop we onderzoek doen, en in systemen en grote maatschappelijke vraagstukken. Op de achtergrond speelde steeds dezelfde vraag: welke ruimte is daarvoor nodig? 

Rechtsom, linksom

Waarom zouden we het over transformatie moeten hebben? Met die vraag opent dagvoorzitter Frank Kupper, hoofd van het Netwerk Wetenschap in Dialoog en van huis uit filosoof en theatermaker, de middag. Dat hij begint met een vraag aan de zaal, past bij een netwerk dat dialoog in zijn naam draagt. De antwoorden laten twee drijfveren zien. "Het hoort bij onze missie om anderen wezenlijk te raken", zegt iemand. Een ander noemt het een noodzaak, in een wereld die voortdurend in beweging is. Kupper verbindt beide met de VU-waarden: de samenleving opzoeken en leren van andere perspectieven. Zo maakt hij van transformatie iets wat bij de kern van de universiteit hoort. 

Daarna laat Kupper verandering voelen. De zaal maakt met de handen regen, die aanzwelt tot storm en donder, en klinkt even als een hoorspel. "Zo voelt voortdurende verandering", zegt hij. Die storm kan niemand alleen maken. Bij de tweede oefening tekent iedereen een cirkel in de lucht, en een kleine verschuiving van de hand laat dezelfde beweging ineens de andere kant op draaien. "Een ander perspectief zit ook in je lijf", zegt Kupper. Soms is er maar weinig nodig om ergens heel anders naar te kijken. Dat idee keerde de rest van de middag terug. 

"Dit valt niet te bewijzen"

Het eerste niveau, de onderzoeker zelf, krijgt een gezicht in de openingsspeech van rector magnificus Jeroen Geurts. Hij roept onderzoekers op te leren omgaan met ongemak, omdat daar inzicht ontstaat. Geurts spreekt uit ervaring. Als pas gepromoveerde neurowetenschapper dacht hij de wereld systematisch te kunnen doorgronden. In een tegenpresentatie ging hij in op een onderzoeker die over bewustzijn buiten het brein had geschreven, en zijn oordeel was stellig: "Dit valt niet te bewijzen." De zaal reageerde woedend, en universiteitsblad Ad Valvas typeerde hem kort daarna als logisch positivist van de oude garde. Op zijn eenenveertigste ging hij alsnog filosofie studeren. Inmiddels kijkt hij er dankbaar op terug. "Die klap in mijn gezicht had ik nodig." 

Dat ongemak kwam van buiten. Een woedende zaal en een scherpe typering legden het op zijn pad, en pas jaren later zag hij de waarde ervan. Ongemak overkomt je vaker dan dat je het opzoekt; de meerwaarde zit in wat je er daarna mee doet.  

Meer dan hersengolven

Op het tweede niveau, de onderzoekspraktijk, laat Nienke van Atteveldt, directeur van onderzoeksinstituut LEARN!, zien hoe één vraag een onderzoek een andere kant op kan laten draaien. Voor een interventie in het onderwijs bouwde haar team een spel rond een mobiele EEG-hoofdband: kinderen zagen via neurofeedback hun eigen hersenactiviteit, en voelden voor het eerst dat ze daar zelf invloed op hadden. Tot een ouder aan de bel trok, bang dat haar kind zou worden gereduceerd tot een stel hersengolven. Net als Geurts kreeg hier een hersenonderzoeker te horen dat het brein niet het hele verhaal is. Het team nam die zorg serieus en bouwde de lessen om: voortaan ging het uitdrukkelijk over meer dan hersenactiviteit alleen, met ouders als onderdeel van het gesprek. Volgens Van Atteveldt mis je zonder zo'n gesprek fundamentele informatie. 

Spechten met hoofdpijn

Waarom verdrinken vissen niet? Waar komt de oerknal vandaan? Ook in een van de workshops draait het om kinderen, en om de vragen die ze stellen voordat ze leren dat sommige dingen niet gevraagd worden. Barbara Braams en Lennart de Groot beantwoorden ze, met presentator Boy Vissers, in de Hoe?Zo! Show. De truc: eerst vragen wat een kind al denkt te weten, zoals dat spechten hoofdpijn krijgen, en dan pas antwoorden. "Hun nieuwsgierigheid maakt mij ook weer enthousiast over mijn eigen onderzoek", zegt een van de makers. Iemand in de zaal vraagt waarom we dit eigenlijk niet vaker bij volwassenen doen. 

Misschien omdat volwassenen niet graag horen dat ze iets verkeerd denken te weten. Geurts kreeg dat moment in de vorm van een woedende zaal. Kinderen worden er, goed gebracht, vooral nieuwsgieriger van. 

Puzzelen naast elkaar

Op het derde niveau schuurt het systeem zelf. Dat laat Linda van de Burgwal zien, hoogleraar impact en academisch ondernemerschap. Ze gelooft dat microben de planeet kunnen redden, maar ziet disciplines al jaren naast elkaar het wiel uitvinden: regelgeving en verdienmodellen zijn niet gebouwd op levende, samenwerkende systemen. Haar team neemt daarom het probleem als vertrekpunt en haalt beleidsmakers er vroeg bij. Haar vraag aan de zaal: "Maak je je eigen puzzel naast iemand anders, of leg je je stukjes bij elkaar?" 

Haar verhaal sluit aan bij dat van de rector en verlegt de blik naar het systeem. Ongemak verdragen begint bij jezelf, maar ook de lenigste onderzoeker heeft regels en geldstromen nodig die meebuigen. 

Ongemak in succes

Soms knelt het systeem pas op het moment dat alles lukt. Marieke van Wieringen en Kim van Erp vertellen erover in een van de workshops, aan de hand van hun fotoboek. Het begon met een rapport: tachtig pagina's tekst over verzorgenden Individuele Geneeskunde (IG), geen enkele foto, een onzichtbare beroepsgroep die zo, ironisch genoeg, onzichtbaar bleef. 

Met fotograaf John van Hamond maakten ze daarom het boek Onzichtbaar maar onmisbaar, om het beeld van "billenwassen" te doorbreken. Een verzorgende IG: "We zijn de ogen en oren in de wijk, voor de huisarts, voor de fysio, de ergotherapeut, de wijkverpleegkundige en de mantelzorger." 

De foto's zijn confronterend. Sommige tonen momenten van zorg die dichtbij komen, lijfelijk en kwetsbaar, soms ongemakkelijk om te zien. Het ongemak zat ook in het maken zelf. Het voelde als werken in een taal die je nog niet spreekt: onderzoekers die gewend zijn aan woorden, moesten leren denken in beelden, aan een tafel vol disciplines en evenzoveel meningen. Hun advies: niet aarzelen, wel voor elke stap de tijd nemen. Het boek sloeg aan, veel harder dan de makers zelf hadden durven hopen. Drieduizend exemplaren moesten de deur uit, en daar had de universiteit geen systeem voor. De makers werden daarom tijdelijk zelf het distributiecentrum. 

Onderzoek als dit is geen gebaande weg. Welke financiering vraag je aan voor een fotoboek? Hoe werk je samen met partners van buiten de wetenschap? De kans dat zoiets niet van de grond komt, is reëel, en dat risico kennen we allemaal. Dit boek laat zien dat het ook kan lukken, beter zelfs dan gepland. Ook dat brengt ongemak mee, en daarop zijn we veel minder voorbereid dan op mislukking. Kan de VU dít ongemak dragen? 

Welke les kreeg één stem?

Aan het eind vraagt Kupper iedereen de belangrijkste les van de dag op te schrijven en door te geven aan de buren. Binnen een paar minuten liggen er tientallen lessen. Drie krijgen de meeste stemmen: 

• Bereid mensen voor om samen te werken, te luisteren en ongemak te verdragen. 
• Wees flexibel en open voor diepere lagen van luisteren. 
• Verplaats je in de ander. 

Alle drie kijken naar buiten, naar de ander. Dat past bij de verhalen van de middag, waarin het ongemak steeds van buiten binnenwaaide. Meteen volgt de vraag hoe je zoiets traint. Die vraag blijft deels onbeantwoord. Misschien zit een begin in de slotoefening zelf. De lessen met de meeste stemmen zijn per definitie de lessen waar het minst over te twisten valt. Het echte ongemak zit in de lessen die bijna niemand koos. 

Hoe nu verder?

Heeft deze eerste editie gedaan wat ze beloofde? De dag wilde onderzoekers uit alle faculteiten samenbrengen om stil te staan bij hoe onderzoek verandert, en dat lukte. De rector vertelde openlijk hoe hij ooit ongelijk kreeg, en de zaal gaf tientallen lessen aan elkaar door. 

Tegelijk kwam er iets boven dat niet op het programma stond: het ongemak van succes. Ook een geslaagd project kan vastlopen op een universiteit die er niet op is ingericht. Daar ligt werk voor een volgende editie: hoe train je luisteren en ongemak verdragen, en hoe zorgt de VU dat succes niet bij de makers zelf blijft liggen? Misschien kan die editie beginnen bij de les die maar één stem kreeg. 

Dat zulke vragen op een dag als deze hardop gesteld worden, is een goed teken. De ruimte voor transformatie is er al. Kupper liet de zaal aan het begin van de middag even stormen. Dat mag vaker.