Tekst: Jasmijn van Holsteijn | 10 augustus 2026
Wat gebeurt er met sporters als de druk toeneemt?
‘Een van de dingen die gebeurt als je onder druk staat, is dat je makkelijker wordt afgeleid. Dat kan extern zijn door een tegenstander, maar ook intern door je eigen gedachten. “Als ik die penalty maar niet mis” of: “Als we verliezen, liggen we eruit.” Bij hockey zie je dat bijvoorbeeld bij shoot-outs en strafballen. Dat zijn van die momenten waarop je als sporter de tijd hebt om na te denken. Juist dan kunnen afleidende gedachten opkomen. Dit zorgt ervoor dat je minder aandacht hebt voor de taak die je uitvoert. Terwijl optimaal presteren juist vraagt om volledige aandacht voor die taak.’
Kun je leren om beter te presteren onder druk?
‘Ja, net zoals je je fysieke grenzen kunt verleggen, kun je ook je mentale vaardigheden verder ontwikkelen. Een van de onderzoekslijnen waaraan ik werk, richt zich op trainen onder druk, ook wel pressure training genoemd. Daarbij probeer je tijdens trainingen de druk bewust te verhogen of omstandigheden te creëren waarin sporters leren omgaan met spanning.
Vaak wordt er gezegd: “Dat kun je niet trainen, want je kunt de druk van een WK-wedstrijd niet nabootsen.” Het is inderdaad heel moeilijk om de druk van het moment suprême te simuleren. Toch laat ons onderzoek zien dat wanneer je erin slaagt om de druk tijdens trainingen iets te verhogen, dat positieve effecten heeft. Het vergroot de kans dat sporters uiteindelijk ook onder hoge druk beter presteren.’
'Wat voor de één een grote stressor is, speelt voor een ander helemaal geen rol'
Heb je voorbeelden van hoe je de druk tijdens een training kunt verhogen?
‘Een manier is om wedstrijdsituaties zo realistisch mogelijk na te bootsen. In hockey of basketbal kun je bijvoorbeeld een scenario creëren waarin er nog twee minuten speeltijd is en er gescoord moet worden. Je kunt daar vervolgens een consequentie aan verbinden. Het team dat de opdracht niet haalt, moet bijvoorbeeld de kleedkamer opruimen, het diner verzorgen tijdens een trainingskamp of een extra taak uitvoeren. Bij roeien kun je twee boten tegen elkaar laten racen. Het belangrijkste is dat er iets op het spel staat. Daarmee verhoog je de druk en geef je sporters de kans om te oefenen met situaties die lijken op wedstrijdmomenten.’
Het mentale aspect van topsport krijgt weinig aandacht in trainingen. Hoe komt dit volgens jou?
‘Het idee blijft bestaan dat druk niet trainbaar is. Ook vraagt het om andere vaardigheden van coaches. Binnen de verschillende TeamNL-programma’s onderzoeken we hoe we het mentale aspect kunnen integreren in bestaande trainingen. Dat begint vaak met een gesprek over wat druk eigenlijk is en hoe iemand daarop reageert. Wat voor de één een grote stressor is, speelt voor een ander helemaal geen rol. Door daar open over te praten, leren teamleden van elkaar en ontstaat er meer begrip. Je bespreekt ook: hoe voelde dat? Wat dacht je? Waarom reageerde je op die manier? Dat vraagt om reflectie en kwetsbaarheid. Zeker in een omgeving waarin selectie en prestaties een grote rol spelen, is dat niet altijd eenvoudig.’
'Trainen op omgaan met druk is geen quick fix en biedt geen garantie dat je wint. Het gaat erom dat je leert je taken uit te voeren, ook als de druk hoog is'
Hoe kan mentale training een vast onderdeel worden in topsport?
‘Door het doelbewust onderdeel te maken van het totale trainingsprogramma. Coaches kunnen hier op aangepast niveau al mee beginnen bij de jeugd. We doen er alles aan om fysiek optimaal aan de start te staan, maar waarom is het omgaan met druk vaak nog geen vast onderdeel van de voorbereidingen?
Trainen op omgaan met druk is geen quick fix en biedt geen garantie dat je wint. Het gaat erom dat je leert je taken uit te voeren, ook als de druk hoog is. Als je dit doelbewust integreert in je professionele aanpak, vergroot je de kans dat je op belangrijke momenten de juiste dingen blijft doen. Dat vraagt tijd en energie, maar dat geldt ook voor fysieke training.’
Wat wil je de VU-studenten en alumni meegeven die binnenkort op het WK staan?
‘Zoek momenten op waarin je jezelf even uit je comfortzone haalt, niet alleen fysiek maar ook mentaal. Zorg dat er iets op het spel staat als je strafcorners, strafballen en shoot-outs traint. En merk je dat je gedachten je afleiden? Probeer jezelf dan terug te brengen naar de taak. Sommige sporters gebruiken daarvoor een simpel woord, zoals focus. Daarmee herinner je jezelf eraan waar je aandacht moet liggen en wat op dat moment belangrijk is.’
Raôul Oudejans is universitair hoofddocent aan de afdeling Bewegingswetenschappen van de Faculteit der Gedrags- en Bewegingswetenschappen van de Vrije Universiteit Amsterdam. Hij doet al twintig jaar onderzoek naar presteren onder druk.
