Tijdens de Basiskwalificatie Onderwijs (BKO) heb ik veel geleerd over de didactische kant van onderwijs. Begrippen als constructive alignment, activerende werkvormen en blended learning vormen de basis van goed onderwijs. Een les moet logisch zijn opgebouwd, aansluiten bij de leerdoelen en studenten voorbereiden op het tentamen. Dat is essentieel, en ik heb veel tijd besteed aan het ontwikkelen van die didactische vaardigheden.
Toch ontving ik recent een evaluatie over iets waar je tijdens de BKO eigenlijk weinig over leert. Opvallend genoeg ging de feedback nauwelijks over mijn uitleg, de opbouw van de les of de opdrachten. Studenten schreven juist dat ze mijn enthousiasme waardeerden, dat ik hen altijd met een glimlach begroette en dat ze zich welkom voelden in mijn lessen. Eén student schreef zelfs dat mijn glimlach ervoor zorgde dat hij of zij tijdens een vroege ochtendles meer gemotiveerd was om mee te doen. Dat verraste me. Ik had er nooit bewust bij stilgestaan dat juist zoiets kleins zo'n grote invloed kon hebben.
Hoe langer ik erover nadacht, hoe logischer het werd. Lesgeven begint niet bij de eerste slide van een presentatie, maar op het moment dat studenten de collegezaal binnenlopen. Op dat moment bepaal je als docent voor een groot deel de sfeer.
Een glimlach, een korte vraag over het weekend of een oprechte begroeting laat zien dat studenten meer zijn dan hun studentnummer. Die ervaring kreeg extra betekenis toen ik een recent wetenschappelijk artikel las over de rol van gezichtsuitdrukkingen van docenten in het leerproces. De auteurs beschrijven dat een oprechte glimlach ervoor zorgt dat studenten een docent als toegankelijker, warmer en emotioneel beschikbaar ervaren. Daardoor voelen studenten zich veiliger om vragen te stellen, fouten te maken en actief deel te nemen aan de les. Bovendien blijkt dat positieve gezichtsuitdrukkingen bijdragen aan motivatie, betrokkenheid en de bereidheid om samen te werken. Zelfs de ervaren moeilijkheidsgraad van een opdracht kan afnemen wanneer een docent positieve emoties uitstraalt.
Tegelijkertijd waarschuwen de onderzoekers dat een glimlach alleen effectief is wanneer deze oprecht is. Ook herkennen studenten het wanneer een emotionele expressie niet authentiek is. Deze bevindingen sloten aan bij mijn eigen ervaringen. In verschillende evaluaties heb ik teruggekregen dat mijn enthousiasme aanstekelijk werkt. Lange tijd zag ik dat vooral als een aardig compliment, maar inmiddels zie ik het als een belangrijk onderdeel van mijn onderwijs. Ik las ooit de uitspraak: “Knowledge is power, but enthusiasm sparks action.” Die uitspraak is me bijgebleven, omdat ze precies verwoordt wat ik steeds vaker terugzie in mijn onderwijs. Studenten komen immers niet altijd gemotiveerd of energiek de collegezaal binnen. Sommigen hebben al een lange dag achter de rug, maken zich zorgen over deadlines of hebben privé veel aan hun hoofd.
Op zulke momenten heeft het weinig zin om direct met de inhoud te beginnen. Soms moet eerst de sfeer veranderen. Juist daar ligt een belangrijke rol voor de docent. Natuurlijk is iedere student medeverantwoordelijk voor het leerproces, maar als docent zet je wel de toon. Je kunt zichtbaar maken dat leren een gezamenlijke verantwoordelijkheid is, terwijl je tegelijkertijd zelf het goede voorbeeld geeft door openheid, nieuwsgierigheid en enthousiasme uit te stralen.
Het mooie is dat dit nauwelijks extra tijd kost. Studenten persoonlijk begroeten of kort terugkomen op iets dat een student eerder vertelde: het zijn kleine handelingen die bijdragen aan een veilige leeromgeving. Daardoor ontstaat ruimte voor interactie en durven studenten eerder vragen te stellen of actief mee te denken. Uiteindelijk draagt dat ook weer bij aan het behalen van de leerdoelen.
Deze ervaring heeft mijn kijk op onderwijs veranderd. Natuurlijk blijf ik veel aandacht besteden aan de didactische kwaliteit van mijn lessen. Maar ik realiseer me nu dat een goed ontworpen les pas echt tot zijn recht komt wanneer studenten zich gezien en welkom voelen. De relatie tussen docent en student is geen bijzaak, het vormt een belangrijke voorwaarde voor effectief leren.
Misschien staat een glimlach nergens expliciet beschreven in het lesprogramma. Toch heeft de feedback van mijn studenten mij geleerd dat juist die glimlach het begin kan zijn van een leeromgeving waarin studenten zich veilig voelen om te leren, vragen te stellen en zichzelf te ontwikkelen. Misschien onderschatten we wel hoeveel die kleine momenten, waarvan we ons als docent vaak niet eens bewust zijn, betekenen voor het leerproces.
Want soms begint leren niet met de inhoud van een les, maar met iets heel eenvoudigs: een glimlach.
Gillian de Zwart
MSc. Docent, Faculteit Gedrags- en Bewegingswetenschappen.
Literatuur
Assali, M. A. (2024). The Power of a Smile: Exploring the Connection between Teacher Facial Expressions and ESL Learning. Journal of Ecohumanism, 3(7), 1517–1524. https://doi.org/10.62754/joe.v3i7.4316
