Tekst: Marjolein de Jong / Foto: Sanja Marusic / 12 november 2026

Deze week verscheen zijn roman Himmler in New York. Hierin blijft de hoofdpersoon Thorsten Himmler, een achterneef van Heinrich Himmler, achter met zijn zoontje nadat zijn Joodse vrouw door Hamas wordt ontvoerd. 

Nog voordat het interview begint, is Grunberg zelf degene die vragen stelt. In het Amsterdamse hotel waar we hebben afgesproken, vraagt hij de fotograaf uitgebreid naar liften in de Balkan. Hij heeft veel gedaan, maar liften nog niet. Hoe pak je zoiets aan? Het lijkt hem wel wat, maar hij ziet ook een praktisch bezwaar: wat als hij een hele dag langs de snelweg staat terwijl hij een stuk moet schrijven en inleveren? 

Je bent dit academisch jaar voor de tweede keer Vrije Schrijver aan de VU. Tijdens je eerste aanstelling beperkte corona je in je rol als Vrije Schrijver. Wat hoop je aan de orde te stellen? 
‘Ik wil het hebben over culturele boycots: het verbreken van culturele banden met een land, bijvoorbeeld door kunstenaars of instellingen te weren. Iets wat momenteel speelt in de context van Oekraïne en Rusland, en Israël en Gaza. Ik weet dat het een pijnlijk onderwerp is voor veel universiteiten, ook voor de VU. Maar ik vind het de taak van de schrijver om op de wond te drukken, op de plek waar het pijn doet.’ 

'Als iemand iets zegt waar je het niet mee eens bent, kun je dat zeggen’

Hoe zorg je ervoor dat studenten zich tijdens je colleges vrij voelen om te zeggen wat ze denken? 
‘Aan het begin van het eerste college heb ik gezegd dat ze alles tegen mij mogen zeggen. En dat ik het op prijs zou stellen als we zo open en eerlijk mogelijk met elkaar kunnen praten. Natuurlijk met respect, maar wel zonder het gevoel dat je op eieren moet lopen. Als iemand iets zegt waar je het niet mee eens bent, kun je dat zeggen.’

Hoe vrij voelde jij je om op die leeftijd te zeggen wat je dacht?
‘Op het Vossius Gymnasium was het een sport om leraren uit te dagen. Ik wilde graag net iets slimmer zijn dan de leraar en kwam graag scherp uit de hoek. Dat durfde ik wel. Mijn verlegenheid en angst zaten meer op het sociale vlak. Ik kreeg mijn eerste vriendinnetje doordat zij de stappen durfde te zetten en ik dat liet gebeuren. Zelf had ik dat nooit gedurfd. Uiteindelijk werd ik na een confrontatie met enkele leraren en veel spijbelen van school gestuurd en heb ik nooit mijn middelbareschooldiploma gehaald.’ 

Wat als je nu vijfjarige zoon later eerder wil stoppen met school (of er vanaf wordt gestuurd)? 
‘Mijn god, daar vraag je me wat. Ik hoop dat ik daar net zo wijs mee om kan gaan als mijn ouders destijds. Zij vonden het verschrikkelijk, maar lieten mij wel mijn gang gaan. Het hangt er wel vanaf: als hij zou zeggen dat hij wil stoppen omdat hij liever zijn tijd in bed doorbrengt, dan zou ik dat minder leuk vinden dan dat hij ergens voor wil gaan. 

Toen ik zelf van school ging, dacht ik niet na over de toekomst, over geld, of hoe ik zou gaan leven. Die vrijheid zou ik hem ook gunnen. Ik zat laatst in de trein en hoorde twee jonge mensen praten over hun pensioen. Daar word je ook niet vrolijk van.’ 

'Als schrijver mag je, móét je - misschien wel - grenzen opzoeken' 

Wat hoop je dat na dit jaar bij de studenten blijft hangen? 
‘Tijdens de eerste bijeenkomst heb ik gezegd dat ik eigenlijk maar één echt advies heb: als je schrijft, moet je alle zelfcensuur vergeten. Je moet niet denken: wat denkt mijn moeder, mijn oom, mijn vriend hiervan? Eigenlijk moet je denken: ze mogen mij een monster vinden als ze dit boek hebben gelezen, maar dit is wat ik wil zeggen.

In het dagelijks leven ben ik beleefd en - ik denk - sociaal enigszins capabel. Keurigheid is in het dagelijkse leven begrijpelijk en wenselijk. Maar als schrijver mag je, móét je - misschien wel - grenzen opzoeken. Een schrijver die keurig schrijft, is toch een saaie schrijver? 

Ik sprak onlangs een kennis over een tekst die hij had geschreven en vroeg of hij het zelf ook niet een beetje saai vond. “Ja,’ antwoordde hij, waarop ik vroeg: “Waarom schrijf je het dan op?” Je bent zelf je eerste lezer. Het moet in de eerste plaats leuk voor jezelf zijn.'

Kun je tijdens het schrijven vergeten wat anderen ervan zullen vinden?
'Ja. Ik voel me het meest vrij als ik schrijf. Soms ook het gelukkigst. Het is heerlijk om die concentratie en vrijheid te voelen. Of het wel of niet gewaardeerd wordt, doet er op dat moment niet toe. Je maakt iets omdat je iets wilt maken. Ik ben in de loop der tijd alleen wel voorzichtiger geworden met het beschrijven van mensen die zichzelf zouden kunnen herkennen. 

Mijn moeder vond recensies, toen ze nog leefde, super belangrijk. Ze trok zich slechte recensies enorm aan. Ze was soms boos op mij en vond dat ik beter mijn best had moeten doen. Dan zei ik: “Mama, de recensent heeft het boek gewoon niet begrepen.”' 

'Ik zag mensen die zo zijn aangetast door wat hun vaders hebben gedaan. Dat vond ik aangrijpend'

Voor je nieuwste roman liet je je inspireren door Katrin Himmler, een achternicht van Heinrich Himmler. Wat fascineerde je aan de verhalen van nakomelingen van nazikopstukken?
‘Als nakomeling ben je niet schuldig, maar er zit wel een geschiedenis aan je vast. Het is een merkwaardig soort medeplichtigheid, die dat misschien toch ook niet is. Ik zag mensen die zo zijn aangetast door wat hun vaders hebben gedaan. Dat vond ik aangrijpend. Kinderen zijn doorgaans ontzettend loyaal aan hun ouders. Maar hoe kun je loyaal zijn aan iemand die oorlogsmisdaden heeft gepleegd? Hoe werkt die liefde dan? 

Ik kon me ook wel identificeren met hen, met vastzitten in het verleden. Ik voelde op een rare manier ook de behoefte om die mensen te troosten. Tegelijkertijd vind ik troost ook iets ingewikkelds, er kan iets neerbuigends in zitten. Zelf laat ik me niet makkelijk troosten. Ik vind het fijn als mensen lief voor me zijn, maar troost? Het is misschien ook beter dat mensen een beetje bang voor je zijn, denk ik, dan dat ze denken: diegene moet je troosten.’

Wat vond Katrin ervan dat zij als inspiratie voor je roman diende?
‘Ik moet haar nog op de hoogte brengen. We zijn het contact verloren en ik vind dit niet iets om per e-mail of sms te vertellen. Ik vond dat ik het volste recht had om mij deze geschiedenis toe te eigenen. De laatste keer dat ik haar zag, worstelde ze zo met het leven dat ik dacht: er is helemaal geen ruimte om haar dit te vertellen. Misschien is dat ook heel laf. Als er een Duitse vertaling komt, dan wil ik naar haar toe. Dan zeg ik: “Ik hoop dat je je kunt vinden in mijn boek. Maar als je boos wordt, dan komen we daar ook wel uit.”’ 

'Ik wist natuurlijk wel dat het boek mensen boos kan maken, of dat mensen het verkeerd kunnen begrijpen'

In het boek speelt ook het conflict tussen Palestina en Israël een grote rol. Heb je bij dit boek getwijfeld of je bepaalde dingen kon opschrijven?
‘Geen moment. Het is een boek waarin veel samenkomt; zowel op persoonlijk niveau als rond een conflict waar ik me al heel lang in verdiep. Ik wist natuurlijk wel dat het boek mensen boos kan maken, of dat mensen het verkeerd kunnen begrijpen. Dat risico bestaat altijd. Hoe goed ik het ook zou opschrijven. Toen ik jong was, dacht ik: als de liefdesbrief die ik schrijf maar mooi genoeg is, wordt diegene wel verliefd op me. Maar dat bleek niet altijd zo te werken.’ 

Voor eerdere reportages trok je op met militairen in Afghanistan en werkte je in een slachthuis. Wat trekt je aan in het opzoeken van zulke werelden? 
‘Ik wil weten wat er gebeurt en dat zo eerlijk mogelijk opschrijven. En ook ontdekken wat het met mij doet. Ik had allerlei vooroordelen over soldaten, maar als je met ze meegaat, zie je hoe divers die groep is. Je krijgt soms begrip voor standpunten waar je vooraf anders over dacht. 

Ik kan me niet voorstellen dat je een schrijver kunt zijn zonder wezenlijk nieuwsgierig te zijn naar de ander. Alleen maar met mezelf bezig zijn zou ik saai en eenzaam vinden. Interesse in anderen is ook een weg uit de eenzaamheid. En de verhalen liggen op straat, je hoeft alleen maar te kijken en te luisteren.’ 

'Als je niet te veel in de misantropie wilt belanden: dan is van mensen houden, van meelopers houden’ 

Is er iets waar je de afgelopen tijd anders over bent gaan denken?
‘Ik heb de laatste jaren steeds meer begrip gekregen voor niet-helden. Voor mensen die gewoon een beetje meededen, voor Duitsers die lid werden van de NSDAP, zonder de ergste te zijn. Niet alles is een grijze zone, maar voor relatief onschuldige meelopers heb ik steeds meer begrip gekregen. Op een bepaalde manier ook sympathie. Omdat ik denk dat de meeste mensen uiteindelijk meelopers zijn. Dus als je niet te veel in de misantropie wilt belanden: dan is van mensen houden, van meelopers houden.’ 

Waar schaar je jezelf onder? 
‘Zeker niet onder de helden. Ik heb mezelf weleens een gemiddelde zondaar genoemd. In het echte leven ga ik óók discussies uit de weg en zwijg ik. Ik zat eens in de metro in New York en vlakbij mij in de coupé lag volgens mij een dode dakloze. Hij bewoog niet meer en stonk. Iedereen liep weg en de andere coupés zaten overvol. Ik moest nog twee haltes en bleef maar zitten. Toen dacht ik: moet ík nu iets doen? Maar ja, ik had zelf ook een afspraak waarvoor ik moest haasten. Iemand anders moet zich maar over deze dode dakloze ontfermen. Dat is een voorbeeld van een afweging die je maakt, toch?

Maar als ik schrijf, ben ik onverschrokken. Toen ik aan mijn roman Blauwe maandagen begon, dacht ik: het maakt toch niet uit, ik zit toch al aan de grond. Ik had het gevoel dat ik niet dieper kon vallen, dus wat mensen dachten, deed er niet toe. Nu wil ik nog steeds zo schrijven.’ 

De Vrije Schrijver wordt elk jaar ondersteund door de VUvereniging. De vereniging stelt vijf exemplaren ter beschikking van Grunbergs nieuwe boek 'Himmler in New York'. Kans maken? Mail vóór 1 december 2026 naar communicatie.durf@vu.nl. Winnaars ontvangen persoonlijk bericht.