Waarom koos de VU voor een griffioen?
‘In 1989 wilde de VU voor het eerst één herkenbaar beeldmerk voor de hele universiteit; tot die tijd bestonden er allerlei logo's en stijlen naast elkaar. Er is nog gekeken of het historische universiteitszegel, de 'maagd in de tuin', gemoderniseerd kon worden, maar uiteindelijk kwam er een nieuw symbool. Het zegel bleef overigens gewoon bestaan en prijkt nog steeds op diploma's.
De griffioen heeft het lichaam van een leeuw, de kop en vleugels van een adelaar en de oren van een paard. Hij komt al meer dan vijfduizend jaar voor in mythologie en iconografie. Juist omdat het een samengesteld wezen is, vond men hem geschikt voor een veelzijdige universiteit. En hij had geen vaststaande betekenis. Dat werd gezien als een sterk punt.’
Waarom gebeurde dat eind jaren tachtig?
‘Universiteiten moesten in die periode steeds meer concurreren om studenten en middelen, en binnen de VU leefde het gevoel dat de universiteit onvoldoende herkenbaar was. Er kwam een commissie, en ontwerpbureau BRS Premsela Vonk kreeg de opdracht een huisstijl te ontwikkelen. De griffioen was daardoor meer dan een nieuw logo. Voor het eerst werd binnen de VU gesproken over zoiets als bedrijfsidentiteit. Dat jaar was een kantelpunt.’
Wat is de betekenis van het ontwerp?
‘Het is gelaagd. Het lichaam heeft een klassieke vorm, de kop een meer mathematisch karakter en de vleugels een vrije, schetsmatige vorm. Dat verwijst naar de alfa-, bèta- en gammawetenschappen die samen de universiteit vormen. De vleugels symboliseren vrijheid en verbeeldingskracht. De griffioen kijkt niet alleen vooruit, maar ook achterom. Dat werd uitgelegd als nieuwsgierigheid naar en waardering voor de eigen traditie. In de mythologie brengt hij sowieso tegenstellingen samen: kracht en wijsheid, aarde en lucht. Maar die waarden zijn nooit in beton gegoten.’
En toch kreeg hij nooit één officiële betekenis.
‘Interessant genoeg was dat nooit de bedoeling. Men wilde een symbool dat uitnodigde tot “ontcijferen”; iedereen mocht er zijn eigen verhaal in herkennen. Collegevoorzitter Harry Brinkman kwam in de introductiebrochure wel met een eigen interpretatie. Voor hem stond de griffioen voor het karakter van de wetenschap zelf: die ontstaat niet door rechtlijnigheid, maar door nieuwsgierigheid, ambiguïteit en het samenbrengen van perspectieven. Aan de VU gold dat ook voor geloof en wetenschap.’
Heeft de betekenis zich sindsdien ontwikkeld?
‘Zeker. In eerste instantie stond hij vooral voor herkenbaarheid. In de jaren negentig werd de VU in campagnes gepresenteerd als “een universiteit met vleugels en voeten”: idealistisch én praktisch, vrij én maatschappelijk betrokken. Dat past bij het fabeldier zelf, dat door de eeuwen heen steeds nieuwe betekenissen kreeg. Van mythisch roofdier tot bewaker van schatten, symbool van wijsheid en uiteindelijk van wetenschap.’
Is hij nog steeds een passend symbool?
‘Het heeft even geduurd voordat de “VU-kip”, zoals hij soms oneerbiedig werd genoemd, zijn plek had veroverd. In 1989 vonden sommigen dat de VU haar historische symboliek inruilde voor marketing; bij de introductie werd zelfs een overlijdensbericht van de oude maagd in de tuin verspreid. Anderen zagen juist een eigentijdse vertaling van de traditie.
Achteraf gezien is het opvallend dat het beeldmerk al ruim 35 jaar standhoudt. Het lijkt erop dat hij blijft inspireren, juist omdat hij geen dichtgetimmerde betekenis heeft. Bovendien is hij inmiddels meer dan een logo: sinds 1993 prijkt er een metershoge blauwe griffioen op het Hoofdgebouw. Voor wie over de Ring Zuid rijdt of station Zuid verlaat, is die blauwe vogel simpelweg de VU. Hij werd ingevoerd om de VU herkenbaar te maken. Dat lijkt gelukt, en inmiddels is hij zelf onderdeel van de geschiedenis geworden.’
