Hoe kunnen onderzoekers de implicaties van dual-use in hun werk herkennen en hiermee omgaan? Op 2 november bracht het Centre Defense & Resilient Society (CDWS) onderzoekers en deskundigen uit verschillende disciplines bijeen om deze vraag te onderzoeken. In plaats van dual-use te bekijken vanuit een eenvoudig zwart-witperspectief, richtte de workshop zich op de keuzes, verantwoordelijkheden en spanningen die tijdens het onderzoeksproces kunnen ontstaan.
Perspectieven op dual-use
Kees Boersma, wetenschappelijk directeur van CDWS, opende de discussie met een toelichting op het concept van dual-use en de verschillende dimensies daarvan. Dual-use wordt vaak geassocieerd met technologieën die zowel voor civiele als militaire doeleinden kunnen worden ingezet, maar ook kennis, expertise en onderzoeksmethoden kunnen meerdere toepassingen hebben. Aan de hand van voorbeelden uit crisisbeheer en hybride dreigingen nodigde hij de deelnemers uit om ‘multi-use’ te beschouwen als een mogelijk nauwkeuriger uitgangspunt voor de discussie. Hij benadrukte tevens het belang om verder te kijken dan de juridische aspecten van dual-use en ook de ethische en normatieve implicaties in ogenschouw te nemen, waaronder vragen over de legitimiteit, wenselijkheid en mogelijke gevolgen van verschillende toepassingen.
Vanuit een Europees beleidsperspectief benadrukte Emma Zürcher, senior beleidsadviseur bij het Netherlands House for Education and Research (Neth-ER), de scheiding tussen civiele en militaire onderzoeksfinanciering. In de praktijk kan een technologie toepassingen hebben in beide domeinen, terwijl Europese financieringsprogramma’s deze toepassingen nog steeds grotendeels afzonderlijk beoordelen en ondersteunen. Zij legde uit hoe dit zal veranderen met het nieuwe kaderprogramma, waarin pijler 2 waarschijnlijk open zal staan voor onderzoek naar dual-use. Op dit moment zijn er nog onopgeloste kwesties rond definities en de reikwijdte van de toepassing van dual-use voor pijler 2, en de instellingen binnen de EU zijn het hierover nog niet eens.
Christine Boshuijzen-van Burken, senior onderzoeker op het gebied van militaire ethiek en technologie-ethiek, moedigde de deelnemers aan om verder te kijken dan een op dreigingen gebaseerde opvatting van dual-use. Ze illustreerde dit aan de hand van voorbeelden van alledaagse producten die voortkomen uit militaire innovaties, zoals klittenband, ingeblikt voedsel en natuurlijk het internet, evenals ogenschijnlijk onschuldige civiele producten die kunnen worden aangepast om wapens te maken. Vanuit dit uitgangspunt nodigde ze de deelnemers uit om hun eigen aannames onder de loep te nemen en na te denken over hoe de verantwoordelijkheid verdeeld is tussen onderzoekers, instellingen, financiers en gebruikers.
Marie Rosenkrantz Lindegaard, hoogleraar Veilige Samenlevingen, bood een sociaalwetenschappelijk perspectief, waarbij ze putte uit haar gebruik van videobeelden om het gedrag van het publiek tijdens noodsituaties en conflicten te bestuderen. Toegang tot unieke gegevens is vaak afhankelijk van samenwerking met externe partners, wier belangen niet altijd volledig aansluiten bij de eisen van onafhankelijk onderzoek. Dergelijke partnerschappen kunnen ook gevolgen hebben voor de openheid en reproduceerbaarheid van het onderzoek. Tegelijkertijd vereist het onderhandelen over de toegangsvoorwaarden dat onderzoekers vanaf het begin rekening houden met de praktische relevantie van hun werk, aangezien externe partners de waarde ervan ook moeten erkennen.
Jeroen Koelemeij, universitair hoofddocent kwantummetrologie en lasertoepassingen, besprak dual-use vanuit een technisch perspectief. Aan de hand van voorbeelden uit de satelliet-, telecommunicatie- en lasertechnologie liet hij zien hoe mogelijke toepassingen verder kunnen reiken dan het oorspronkelijke doel van een onderzoeker. Hij benadrukte het belang van het in een vroeg stadium onder de loep nemen van het eigen onderzoek, het overwegen van mogelijke toekomstige toepassingen en het raadplegen van deskundigen op het gebied van kennisbeveiliging wanneer er zorgen rijzen. Gedachte-experimenten kunnen onderzoekers helpen implicaties te identificeren die in eerste instantie misschien niet duidelijk zijn.
Discussie
Tijdens de paneldiscussie werden verschillende perspectieven en thema’s besproken die tijdens de workshop aan de orde waren gekomen. De deelnemers gingen in op de spanningen tussen open wetenschap en de bescherming van gevoelige informatie, evenals op de invloed van financiering en eigendom op publicaties en toegang tot gegevens.
Hoe definieer je ‘dual-use’?
Na de presentaties zetten de deelnemers het gesprek voort in kleinere groepen. Een terugkerende vraag was of ‘dual-use’ überhaupt duidelijk gedefinieerd kan worden. Als vrijwel elke kennis of technologie een andere toepassing kan krijgen, wanneer vereist onderzoek dan extra toetsing?
De deelnemers merkten op dat het antwoord afhangt van de context. Het beoogde doel is van belang, maar dat geldt ook voor de onderzoeksopzet, de partners, de financieringsbronnen, de toegang tot gegevens en de potentiële eindgebruikers. Toepassingen kunnen in de loop van de tijd ook veranderen. Het denken in termen van dual-use mag daarom niet worden gereduceerd tot een checklist die aan het einde van een project wordt afgevinkt. Het vereist reflectie gedurende het gehele onderzoeksproces.
De deelnemers beschouwden ‘multi-use’ als een geschikter kader dan een binair onderscheid tussen civiele en militaire toepassingen. Een op een spectrum gebaseerd perspectief biedt ruimte voor verschillende toepassingen, veranderende omstandigheden en onvoorziene gevolgen, hoewel een te brede definitie in de praktijk wellicht moeilijk toepasbaar is.
Gedeelde verantwoordelijkheid
Verantwoordelijkheid kwam naar voren als een ander centraal thema. Onderzoekers hebben niet altijd controle over hoe hun werk zal worden gebruikt, vooral wanneer kennis wordt gedeeld, aangepast of gecombineerd met andere technologieën. Niettemin waren de deelnemers het er in grote lijnen over eens dat rekening moet worden gehouden met mogelijke gevolgen wanneer deze redelijkerwijs te voorzien zijn.
Verantwoordelijkheid reikt ook verder dan de individuele onderzoeker. Universiteiten, onderzoekspartners, financiers en eindgebruikers bepalen allemaal hoe kennis wordt geproduceerd en toegepast. Dit roept lastige vragen op over verantwoording, met name wanneer bij projecten meerdere organisaties betrokken zijn of wanneer onderzoek lang na de oorspronkelijke publicatie voor andere doeleinden wordt gebruikt.
Deze vragen hangen nauw samen met academische vrijheid en open wetenschap. Openheid bevordert kritische toetsing, replicatie en wetenschappelijke vooruitgang, maar onbeperkte toegang kan ook zorgen over veiligheid of privacy oproepen. De discussies leverden geen eenduidige formule op om deze principes met elkaar in evenwicht te brengen. In plaats daarvan toonden ze aan dat het nodig is deze spanningen expliciet te maken en ze te bespreken in relatie tot concrete onderzoekspraktijken.
Ruimte creëren voor reflectie
De deelnemers identificeerden verschillende manieren waarop de Vrije Universiteit Amsterdam en het CDWS onderzoekers zouden kunnen ondersteunen. Hierbij ging het onder meer om bewustmaking, het verbeteren van de transparantie en het bieden van duidelijkere routes naar expertise op het gebied van ethiek, recht en kennisbeveiliging. Praktische voorbeelden en contextgebonden casestudies zouden onderzoekers kunnen helpen om dual-use-kwesties in hun eigen werk te herkennen.
Er was ook een duidelijke behoefte aan beschermde en reflectieve ruimtes waarin onderzoekers onzekerheden kunnen bespreken zonder onmiddellijk tot een definitief oordeel te moeten komen. Omdat technologieën, partnerschappen en toepassingen zich voortdurend ontwikkelen, moet elke leidraad flexibel blijven en regelmatig worden herzien. CDWS kan helpen bij het verbinden van disciplines en expertise, en tegelijkertijd complexe dilemma’s tastbaarder maken door middel van een voortdurende dialoog.