Hoe kunnen samenlevingen met een groeiende culturele diversiteit sociale cohesie behouden? Volgens Huesmann schieten de huidige filosofische kaders tekort. ‘De huidige filosofische uitwerkingen van multiculturalisme en identiteitspolitiek zijn ontoereikend om een adequaat antwoord te bieden op de uitdagingen van toenemend pluralisme en de noodzaak van sociale cohesie.’
Beperkingen van nationalisme en multiculturalisme
Huesmann stelt dat zowel nationalistische benaderingen als bestaande vormen van multiculturalisme belangrijke beperkingen kennen.
‘Vormen van nationalisme, geworteld in cultureel monisme, doen een beroep op een traditie waarnaar niet zonder risico kan worden teruggekeerd, aangezien dit kan leiden tot diepgaande maatschappelijke verdeeldheid door mechanismen van uitsluiting en zelfs sociale breuk. Tegelijkertijd ontbreken binnen het huidige debat de concepten die recht doen aan de complexe werkelijkheid van cultureel pluralisme,’ aldus Huesmann.
Het verbondsbegrip als kader voor sociale verbondenheid
In zijn onderzoek introduceert Huesmann het verbondsbegrip als alternatief denkkader voor het begrijpen van sociale verhoudingen in een pluriforme samenleving. Dit begrip, dat al in de zeventiende eeuw door invloedrijke politieke denkers werd gebruikt, biedt volgens hem een kader om de verhouding tussen individu en gemeenschap opnieuw te doordenken.
Centraal hierin staat de mens in relatie tot de ander. Het verbondsbegrip verbindt individuele identiteit met verantwoordelijkheid voor een werkelijkheid die het individu overstijgt. De bijbelse notie van het verbond omvat volgens Huesmann zowel scheiding als verbondenheid.
‘Scheiding maakt de vorming van het individu mogelijk en waarborgt diens unieke identiteit, terwijl datzelfde individu zich tegelijkertijd verbindt aan een werkelijkheid die hem overstijgt, teneinde een samenleving tot stand te brengen waarin ieder mens tot bloei kan komen.’
Volgens Huesmann vormt het verbondsbegrip daarmee ‘een noodzakelijk antwoord op het toenemende individualisme in de westerse samenleving, dat de sociale samenhang ondermijnt doordat het beleidsvorming laat bepalen door de grootste of luidruchtigste belangengroep.’
Gedeelde waarden als basis voor sociale cohesie
Uit het onderzoek blijkt dat de samenleving behoefte heeft aan gedeelde waarden die het individuele belang overstijgen. Huesmann: ‘De politiek is steeds meer gericht geraakt op de verdeling van schaarse middelen tussen concurrerende belangen. Wat ontbreekt, is een normatief kader dat taal of een gedeelde visie biedt voor een hoger gemeenschappelijk doel, waarin ook ruimte bestaat voor degenen die anders denken.’
Om voorbij nationalistische ideologieën te komen, pleit Huesmann voor een ‘gezamenlijk narratief dat historische onrechtvaardigheden erkent en tegelijkertijd perspectief biedt op een gedeelde toekomst.’
Hij formuleert daarnaast zeven fundamentele morele beginselen die de basis kunnen vormen voor een gedeelde samenleving. Huesmann: ‘Deze beginselen omvatten onder meer rechtvaardigheid en gelijkheid voor de wet, bescherming van menselijke waardigheid, respect voor persoonlijke intimiteit, eerbied voor het leven en het afwijzen van uitsluiting en het absolutiseren van cultuur.’
Literatuuronderzoek naar verbond, multiculturalisme en sociale cohesie
Het onderzoek van Huesmann is gebaseerd op een uitgebreide literatuurstudie naar multiculturalisme, identiteitspolitiek, sociale cohesie en het verbondsbegrip. De studie analyseert eerst de ontwikkeling van multiculturalisme aan de hand van Canada als casestudy. Vervolgens onderzoekt hij de historische ontwikkeling van het verbondsbegrip binnen de Europese politieke filosofie en de oud-Hebreeuwse en Joodse traditie.
Tot slot wordt, via een tekstuele analyse van de Bijbel, onderzocht wie deel uitmaakt van een verbondsgemeenschap en op welke grondslag deze verbondenheid berust. Daarmee biedt het onderzoek een nieuw filosofisch perspectief op de relatie tussen culturele diversiteit, gedeelde waarden en sociale cohesie.
Illustratie: magnific.com