De Statenbijbel is niet alleen het werk van een team van vertalers, maar het resultaat van een breed maatschappelijk project. Onderzoek naar de totstandkoming van de vertaling van het Oude Testament laat zien hoe kerkelijke en politieke belangen, wetenschappelijke inzichten en de verwachtingen van lezers de Bijbeluitgave beïnvloedden. Ook komt meer dan de helft van de tekst overeen met een oudere Nederlandse vertaling. Dat blijkt uit onderzoek van classicus en vertaalkundige Kees Jan van Linden.
De Statenbijbel verscheen in 1637 en wordt nog altijd gebruikt. Het werk is een belangrijk onderdeel van het Nederlandse culturele erfgoed en behoort tot de vijftig elementen van de Canon van Nederland. Toch is er in de afgelopen vier eeuwen nauwelijks systematisch onderzoek gedaan naar de vertaalkundige keuzes die aan de Statenbijbel ten grondslag liggen. Het onderzoek van Van Linden brengt daar voor het Oude Testament verandering in.
Meer dan alleen vertalers
‘De totstandkoming van de Statenbijbel was geen geïsoleerd project van alleen een paar vertalers. Verschillende groepen uit de samenleving hadden invloed op de uiteindelijke Bijbeluitgave. Naast kerkelijke leiders op landelijk, provinciaal en plaatselijk niveau speelden ook politieke leiders, ambassadeurs, uitgevers en drukkers een rol. Ook de lezers waren belangrijk: de vertaling moest immers aanvaardbaar zijn voor toekomstige gebruikers,’ vertelt Van Linden. ‘Die invloeden zijn terug te zien in de organisatie van het vertaalproject, de Bijbeltekst en de vormgeving van de uitgave.’
Voortbouwen op bestaande kennis
De vertalers maakten gebruik van veel wetenschappelijk onderzoek dat in de zeventiende eeuw beschikbaar was. Daarbij putten ze uit uiteenlopende stromingen en tradities, waaronder rabbijnse, vroegchristelijke, rooms-katholieke, lutherse en calvinistische bronnen.
Van Linden: ‘De Statenbijbel was daardoor geen volledig nieuwe vertaling. Veel elementen uit eerdere vertalingen en tradities bleven behouden. Meer dan de helft van de tekst van het Oude Testament komt overeen met de destijds gebruikte oudere Nederlandse vertaling, de zogenoemde Deux-Aes.’
Zo letterlijk mogelijk vertaald
Bij het Oude Testament was het uitgangspunt om zo dicht mogelijk bij de oorspronkelijke Hebreeuwse tekst te blijven. Toch weken de vertalers daar soms van af, bijvoorbeeld wanneer een letterlijke vertaling onbegrijpelijk of onnatuurlijk Nederlands zou opleveren.
Daarmee stonden de vertalers voor een uitdaging die ook nu nog herkenbaar is: hoe blijf je trouw aan een oorspronkelijke tekst en zorg je er tegelijkertijd voor dat lezers die tekst kunnen begrijpen?
Van Linden: ‘De Bijbel is meer dan tweeduizend jaar oud en geschreven in talen en culturen die sterk verschillen van de onze. Een vertaling maakt de verhalen en de boodschap toegankelijk. “God spreekt ook Nederlands”, was het devies van de zeventiende-eeuwse vertalers.’
Een kijkje over de schouders van de vertalers
Voor het onderzoek bestudeerde Van Linden bestaande literatuur over de Statenbijbel en de archieven van de Statenvertaling in Het Utrechts Archief. Daar bevinden zich de oorspronkelijke handschriften van de drie vertalers van het Oude Testament, met doorhalingen, verbeteringen in conceptvertalingen en Latijnse opmerkingen bij elkaars werk.
‘Daardoor is het mogelijk het vertaalproces van dichtbij te volgen. Gedurende zes jaar werkten de vertalers met elkaar aan de tekst. Conceptvertalingen werden bovendien naar proeflezers uit alle provincies gestuurd, die kritisch commentaar konden leveren. Ook de laatste drukproeven, inclusief de aangebrachte verbeteringen, zijn bewaard gebleven.
Voor afzonderlijke Bijbelteksten kan zo het hele traject worden gereconstrueerd: van de eerste conceptversie tot de uiteindelijke publicatie. Latijnse briefwisselingen tussen vertalers en geleerden bieden daarnaast inzicht in discussies over de interpretatie van Bijbelteksten,’ legt Van Linden uit.
Ook de vertalers waren mensen
De archieven laten niet alleen wetenschappelijke discussies zien, maar ook persoonlijke irritaties en onderlinge wrijvingen. ‘De samenwerking tussen de vertalers was kennelijk niet altijd eenvoudig. Zoals het onderzoek laat zien: niets menselijks was hun vreemd,’ stelt Van Linden.
Wat levert dit onderzoek op? Van Linden: ‘Het maakt hedendaagse Bijbelvertalers en -gebruikers in Nederland en wereldwijd zich ervan bewust hoe complex een vertaalproject is en welke belangen er kunnen meespelen. Maar de betekenis van de Statenbijbel reikt veel verder dan de kerkelijke wereld. Het is een monument in de Nederlandse geschiedenis en een deel van de Nederlandse identiteit. Wie zijn geschiedenis kent, kent daarmee ook iets van zichzelf.’
Foto: Statenbijbel in het Rijksmuseum