Wat gebeurt er wanneer de buurman of buurvrouw wordt gezien als een existentiële bedreiging vanwege diens politieke overtuigingen? De Melo Novais onderzoekt hoe een decennium van politieke onrust in Brazilië – van de protesten in 2013 tot de poging tot staatsgreep in 2023 – heeft bijgedragen aan politieke verharding en affectieve polarisatie.
Politieke meningsverschillen worden een relationele crisis
‘Politieke meningsverschillen zijn uitgegroeid tot een diepgaande relationele crisis,’ zegt De Melo Novais. ‘Onze identiteiten verharden, waardoor we politieke tegenstanders gaan zien als existentiële bedreigingen in plaats van als medeburgers binnen een democratie.’
Het onderzoek laat zien hoe publieke theologie deze vijandigheid niet alleen kan analyseren, maar ook nieuwe manieren kan bieden om identiteit te begrijpen die de diepgewortelde politieke tegenstellingen overstijgen. ‘Mijn onderzoek probeert verder te gaan dan een zwart-witstrijd door een publieke theologie van de ander te ontwikkelen, die ons in staat stelt de politieke tegenstander opnieuw als mens te zien.’
Volgens De Melo Novais is: 'De politieke polarisatie in Brazilië in wezen een crisis in de manier waarop we de ander waarnemen en behandelen.’ Hij voegt daaraan toe: ‘Menselijke identiteit is geen soloproject. We zijn zowel afzonderlijke individuen als met elkaar verbonden. Dat betekent dat we onze relaties nodig hebben – zelfs met mensen die we niet mogen – om volledig onszelf te kunnen zijn.’
Publieke theologie van andersheid
Op basis van het werk van de theologen Jürgen Moltmann en Miroslav Volf introduceert zijn onderzoek een theoretisch kader dat wordt omschreven als een publieke theologie van andersheid. Een centraal begrip binnen dit kader is hermeneutische gastvrijheid.
‘Hermeneutische gastvrijheid betekent dat je probeert de wereld te begrijpen vanuit de manier waarop iemand anders de werkelijkheid begrijpt,’ legt De Melo Novais uit. ‘Het nodigt ons uit om politieke tegenstanders te benaderen als partners in het democratische proces, in plaats van hen als vijanden te behandelen.’
Relevantie voor samenleving
Het onderzoek is bijzonder relevant voor Brazilië, waar 83% van de bevolking zich identificeert als christen en de theologische concepten uit de studie mogelijk zal herkennen. Tegelijkertijd spreekt het iedereen aan van wie persoonlijke relaties zijn beschadigd door politieke vijandigheid.
Een praktische toepassing is de uitwisseling van ‘hermeneutische gaven’: deelnemen aan het publieke debat met als doel de menselijkheid van de ander te erkennen, in plaats van een discussie te winnen.
‘In plaats van een buurman of buurvrouw weg te zetten als een “fascist” of een “communist”, zouden we moeten proberen de angsten of waarden te begrijpen die aan diens standpunt ten grondslag liggen,’ zegt De Melo Novais. ‘Een liefdevolle betrokkenheid bij de politieke tegenstander zou vooraf moeten gaan aan een ideologisch oordeel.’
Volgens het onderzoek kan deze benadering bijdragen aan het verminderen van symbolisch geweld en online verontwaardiging, terwijl tegelijkertijd het democratisch samenleven wordt versterkt.
Onderzoeksaanpak
Het onderzoek volgde een verkennend, kwalitatief onderzoeksontwerp dat volledig was gebaseerd op literatuuronderzoek. De theoloog combineerde een kritisch-historische analyse van de politieke ontwikkelingen in Brazilië sinds 2013 met een diepgaande conceptuele analyse van het werk van Jürgen Moltmann en Miroslav Volf.
In een laatste fase werden de ideeën van beide theologen opnieuw geïnterpreteerd in de context van het hedendaagse Brazilië. Dit proces resulteerde in de ontwikkeling van een nieuw theoretisch kader: een publieke theologie van de andersheid, bedoeld om een antwoord te bieden op de diepgaande politieke verdeeldheid in het land.