Wat hebben zinnen als 'mits niet uitsluitend dienend voor verhuur aan derden' en 'mits niet gepaard gaande met geweld' gemeen? Ze gaan terug op een rijke en grotendeels vergeten taalgeschiedenis. Dat blijkt uit onderzoek van taalwetenschapper Bartie Thijs, die laat zien dat achter deze korte formuleringen veel schuilgaat.
Centraal in het onderzoek staat een inmiddels bijna verdwenen constructie uit de middeleeuwse en vroegmoderne periode: de combinatie van mits met een onvoltooid deelwoord. Omdat het onvoltooid deelwoord ook wel ‘participium presens’ wordt genoemd, is de afkorting ervan: pp. De constructie wordt daarom kort aangeduid als: mits +pp of mits.pp. 'Deze vorm is indertijd vermoedelijk alleen in geschreven taal gebruikt. Toch speelden zulke constructies een belangrijke rol in de ontwikkeling van het moderne Nederlands. Denk bijvoorbeeld aan de verbreiding van het voorwaardelijke mits in allerlei contracten, en aan de beschikbaarheid van onderschikkende voegwoorden in het algemeen,' zegt Thijs.
Mits soms lastig te begrijpen
Volgens Thijs zijn teksten met mits.pp soms lastig te begrijpen. 'Dit komt omdat mits vroeger zowel voorzetsel als voegwoord kon zijn en meerdere betekenissen had. Mits kon bijvoorbeeld "omdat", "met", "door middel van" of "alleen als" betekenen. Vooral bij die laatste betekenis speelt ook mee dat je extra context nodig hebt: mits laat zien hoe de schrijver de belangen van verschillende personen tegen elkaar afweegt.'
Combinatie van methodes
Voor het onderzoek combineerde Thijs verschillende methodes. Ze voerde een literatuurstudie uit en stelde een openbaar toegankelijk corpus samen van 300 authentieke teksten met mits.pp. Deze teksten zijn vertaald naar hedendaags Nederlands en geanalyseerd op onder andere betekenis, genre en complexiteit. Ook zijn trends in het gebruik door de tijd heen onderzocht, aangevuld met gedetailleerde studies van specifieke voorbeelden.
Vrij onderzoek zonder externe druk
Hoewel het onderzoek geen directe link heeft met de actualiteit, benadrukt Thijs het belang ervan. 'Ik ben er trots op dat mijn onderzoek een vorm van "vrije" wetenschapsbeoefening is, zonder pressie van enigerlei belangengroep of sponsor,' stelt ze. 'Die vrijheid maakt het mogelijk om fundamenteel inzicht te krijgen in de geschiedenis van het Nederlands, een taalgebied waar weinig onderzoek meer naar gedaan wordt.’