De Nederlandse wet- en regelgeving rond geweldgebruik door de staat voldoet grotendeels aan de eisen van een democratische rechtsstaat. Toch zijn er belangrijke tekortkomingen op het gebied van transparantie, controle en rechtsbescherming van burgers. Dat blijkt uit onderzoek van jurist Vincent Cozijn naar het geweldmonopolie van de Staat der Nederlanden: het exclusieve recht om te bepalen wie wanneer geweld mag gebruiken.
Voor zijn onderzoek bracht Cozijn het volledige stelsel van geweldsbevoegdheden en geweldsinstructies in Nederland waaronder ook het Caribisch deel – Bonaire, Sint Eustatius en Saba – in kaart. Daarbij onderzocht hij wanneer en onder welke voorwaarden de staat geweld mag (laten) gebruiken tegen burgers. Eerst stelde hij vast aan welke rechtsstatelijke normen een democratische rechtsstaat moet voldoen. Daarna beoordeelde hij of de Nederlandse regelgeving daaraan voldoet.
Juridische kwetsbaarheden in staatsgeweld
Volgens Cozijn is het algemene beeld positief. De meeste bevoegdheden om geweld te gebruiken zijn gekoppeld aan doelen die binnen een rechtsstaat aanvaardbaar zijn. Wel ziet hij verschillende juridische kwetsbaarheden. Zo ontbreekt een duidelijke wettelijke regeling voor geweldgebruik bij een burgerarrest en is onduidelijk welke positie de politie precies heeft wanneer zij optreedt als ‘sterke arm’.
Ook de controle op geweldgebruik schiet volgens Cozijn tekort. Voor sommige geweldsbevoegdheden bestaan geen duidelijke geweldsinstructies. Daardoor is voor burgers niet altijd helder wanneer en hoe de overheid geweld mag inzetten. Tegelijkertijd moeten ook geweldsfunctionarissen zelf precies weten welke grenzen voor hen gelden.
Daarnaast is Cozijn kritisch op situaties waarin organisaties die geweld mogen gebruiken, zelf hun geweldsinstructies opstellen én ook zelf beoordelen of dat geweld terecht was. Volgens hem staat dat op gespannen voet met belangrijke principes van de rechtsstaat, zoals onafhankelijke controle en de scheiding der machten. Ook verschillen vergelijkbare regels in verschillende instructies soms sterk van elkaar, wat volgens Cozijn kan leiden tot verwarring en rechtsonzekerheid.
Duidelijke regels cruciaal voor vertrouwen in staatsgeweld
Het geweldmonopolie behoort tot de meest ingrijpende bevoegdheden van de staat. Onduidelijke of slecht controleerbare regels kunnen daarom direct gevolgen hebben voor de rechtspositie van burgers en het vertrouwen in de overheid.
De onderzoeksresultaten bieden daarom concrete aanknopingspunten voor de wetgever en beleidsmakers om de regels rond staatsgeweld beter te verankeren binnen de kaders van de democratische rechtsstaat. Cozijn doet daartoe meerdere aanbevelingen, zoals het bij algemene maatregel van bestuur (en niet op lager niveau) vaststellen van geweldinstructies, het openbaar maken van alle toegekende geweldmiddelen en het uniformeren van de meldplichtige handelingen van geweld, om de wet- en regelgeving aan te scherpen. Volgens hem kunnen die zorgen voor meer transparantie, betere controle op geweldgebruik en sterkere rechtsbescherming voor burgers in Nederland.
Foto: Rijkszwaard. Koninklijke Verzamelingen, Den Haag