Wie in de samenleving wordt gezien als volwaardig mens, en wie wordt juist onzichtbaar gemaakt? Die vraag staat centraal in de oratie van Dion Forster, University Research Chair (URC) hoogleraar Publieke Theologie en Ethiek. Aan de hand van het Zuid-Afrikaanse begrip 'ubuntu' onderzoekt Forster hoe menselijke waardigheid verbonden is met de erkenning van anderen.
Volgens Forster wordt die erkenning in politieke en maatschappelijke discussies soms voorwaardelijk gemaakt. Hij verwijst onder meer naar de uitspraak van Jacinta Ngobese-Zuma van de anti-immigratiebeweging March and March, die stelde dat ubuntu tijdelijk was “opgeschort”. Daartegenover plaatst hij Sawubona, een Zoeloegroet die letterlijk betekent: “Ik/wij zien jou.” “Het begrip staat voor meer dan waarnemen: het bevestigt iemands waardigheid en plaats binnen de menselijke gemeenschap,” aldus Forster.
Herkenbare mechanismen
Forster laat zien dat deze mechanismen zowel in Zuid-Afrika als in Nederland herkenbaar zijn. In Zuid-Afrika gaat het onder meer om xenofobie, ongelijkheid en anti-immigratiepolitiek. In Nederland analyseert hij het gebruik van “Joods-christelijke waarden” als marker van nationale identiteit, waarbij moslims en de islam als buitenstaanders of bedreiging kunnen worden neergezet. Hoewel de historische contexten verschillen, signaleert Forster een vergelijkbare logica: mensen worden gereduceerd tot categorieën als “migrant” of “buitenlander”, waardoor hun individuele menselijkheid uit beeld kan raken.
De maatschappelijke betekenis van het onderzoek ligt volgens Forster in de vraag hoe erkenning kan worden vertaald naar handelen. “Publieke theologie moet niet alleen onderzoeken hoe religieuze en seculiere overtuigingen het publieke leven beïnvloeden, maar ook bijdragen aan rechtvaardige instituties, beleid en economische verhoudingen,” zegt hij in zijn rede. Voorbeelden zoals kerken die opvang en kerkdiensten bieden aan uitgeprocedeerde gezinnen laten zien hoe erkenning kan uitmonden in concrete solidariteit.
Onderlinge menselijke verbondenheid
De kern van Forsters betoog is dat menselijke waardigheid niet afhankelijk is van politieke erkenning. Ubuntu kan volgens hem worden genegeerd of buitengesloten, maar de onderlinge menselijke verbondenheid verdwijnt daardoor niet. De opdracht van publieke theologie is daarom om mensen opnieuw te leren zien, erkennen en handelen.