Nederlandse militairen pleegden in Indonesië, ook naar de juridische maatstaven van toen, oorlogsmisdrijven. Nederland had tijdens de dekolonisatieoorlog wel degelijk de juridische mogelijkheid om hen daarvoor te vervolgen. Dat dit niet of nauwelijks gebeurde, was een bewuste bestuurlijke keuze. Dat concludeert jurist Maurice Swirc in zijn proefschrift over de omgang van Nederland met deze oorlogsmisdrijven, vanaf de dekolonisatieoorlog tot op heden.
Nederland presenteert zichzelf sinds de Tweede Wereldoorlog als een land dat de rechtsstaat en internationale rechtsorde hoog in het vaandel heeft staan. Tegelijkertijd pleegden Nederlandse militairen tijdens de koloniale oorlog in Indonesië (1945-1949) structureel en op grote schaal oorlogsmisdrijven. Swirc onderzocht waarom die misdaden niet of nauwelijks werden vervolgd. Daarbij beantwoordde hij ook de vraag of het humanitair oorlogsrecht destijds van toepassing was.
Oorlogsrecht was juridisch bindend
Swirc laat zien dat het humanitair oorlogsrecht tijdens de oorlog wel degelijk van toepassing was. Artikel 38 van het Wetboek van Militair Strafrecht maakte het oorlogsrecht ‘in tijd van oorlog’ tot bindende maatstaf voor het handelen van militairen, ook bij een binnenlands conflict. Grove schendingen golden daarmee als oorlogsmisdrijven, die via het Nederlandse strafrecht konden worden vervolgd.
Dat was volgens Swirc ook in die tijd al bekend. Vooraanstaande juristen, onder wie de hoogleraren Van Bemmelen, Kisch en Röling en volkenrechtsjurist Mouton, gingen in publicaties en colleges uit van een juridisch kader waarin Nederlandse militairen oorlogsmisdrijven konden plegen.
Niet vervolgen was een bewuste keuze
Dat vervolging van Nederlandse militairen vrijwel uitbleef, kwam dan ook niet door een gebrek aan juridische mogelijkheden, aldus Swirc. Achtereenvolgende Nederlandse regeringen kozen er bewust voor zaken niet of nauwelijks strafrechtelijk te onderzoeken en te vervolgen, waardoor straffeloosheid de norm werd.
Daarbij speelde volgens Swirc onder meer de vrees van bewindslieden dat vervolging vragen zou oproepen over de verantwoordelijkheid van de militaire leiding en uiteindelijk van henzelf. In dat licht onderzocht hij ook de rol van premiers als Drees, Beel en De Jong.
Ook bij de Verjaringswet van 1971 ziet Swirc een bewuste politieke keuze. Deze wet bepaalt dat oorlogsmisdrijven en misdaden tegen de menselijkheid niet verjaren, maar is zo geformuleerd dat de oorlogsmisdrijven die Nederlandse militairen in Indonesië pleegden wél verjaren. Uit ambtelijke stukken blijkt dat de regering daar bewust op aanstuurde.
Erkenning van slachtoffers
In 2022 bood premier Rutte ‘diepe excuses’ aan voor het ‘extreme geweld’ van Nederlandse zijde. De term oorlogsmisdrijven vermeed hij daarbij. In december 2022 stelde het kabinet uitdrukkelijk dat het humanitair oorlogsrecht destijds niet van toepassing zou zijn geweest. Volgens Swirc is dat standpunt niet te verenigen met de juridische werkelijkheid van die periode.
Het gebruik van de term oorlogsmisdrijven zorgt er volgens Swirc voor dat de Indonesische slachtoffers worden erkend in het kader van het internationaal recht. Zonder die term zijn de excuses van de regering vanuit juridisch perspectief betekenisloos.
Het uitblijven van vervolging kwam volgens Swirc ook voort uit het zelfbeeld van Nederland als rechtvaardige, ethisch handelende natie. Dat zelfbeeld is mede geworteld in de zogenoemde ethische politiek, de koloniale ideologie dat Nederland in Indonesië een beschavingsmissie vervulde. Die ideologie legitimeerde de overheersing en maakte het ondenkbaar dat Nederlandse militairen oorlogsmisdrijven pleegden tegen de bevolking die Nederland volgens deze ideologie moest ‘verheffen’. Indonesische slachtoffers bleven vrijwel volledig uit beeld.
Die geschiedenis is volgens Swirc ook nu van belang, juist nu de internationale rechtsorde ernstig onder druk staat. “Als Nederland zich niet op een wezenlijk niveau rekenschap geeft van de eigen koloniale geschiedenis, hoe kan het dan reflecteren op het functioneren van de eigen rechtsstaat en geloofwaardig bijdragen aan de internationale rechtsorde?” aldus Swirc.