Met het Instellingsplan 2026-2030 kiest VU Amsterdam voor vrije denkers en wereldburgerschap, met focus op klimaat, gezondheid en rechtvaardigheid. CvB-voorzitter Margrethe Jonkman vertelt hoe het plan tot stand kwam, en wat het betekent voor iedereen die hier studeert en werkt.
Dit is het eerste instellingsplan waar jij als voorzitter aan meewerkte. Hoe was dat? Wat viel je op?
"Het gaf me ontzettend veel energie. We zijn echt teruggegaan naar de vraag: waar zijn wij als universiteit goed in? Wat is onze kracht, als je kijkt naar onze geschiedenis, onze waarden en tegelijk naar wat er in de wereld om ons heen gebeurt? Denk aan geopolitieke ontwikkelingen, nieuwe technologieën en veranderingen in de wetenschap zelf. Dat dwingt je om keuzes te maken: waar liggen de uitdagingen, maar ook de kansen, juist ook over de grenzen van domeinen en disciplines heen?
Wat mij opviel is hoe goed die manier van kijken past bij de VU. Interdisciplinair werken zit in ons DNA. We hebben enorm veel kennis in huis, bijvoorbeeld op het gebied van klimaat en gezondheid, en we werken van nature al veel samen. Dan valt de puzzel ineens op zijn plek. Dit pást ons. It fits like a glove. Hier kunnen we als VU echt het verschil maken. En dat is ook nodig; nu en in de toekomst.
We zijn met het plan begonnen toen ik nog maar een half jaar bij de VU was. Met een frisse blik zie je soms nog scherper wat bijzonder is. En doordat collega’s, studenten, alumni en mensen van buiten meedachten, kwamen er veel verhalen op tafel. We vroegen heel bewust: wat is het DNA van de VU? Wat maakt ons uniek? En eigenlijk was het geluid, op kleine nuances na, opvallend eensgezind en positief. Dat maakt me oprecht trots. Op onze universiteit en op onze gemeenschap."
Hier kunnen we als VU echt het verschil maken, en dat is ook nodig; nu en in de toekomst
Wat hoopte je terug te zien in dit plan? En herken je dat nu?
"Ik hoopte vooral dat er duidelijke richting zou ontstaan. Dat het zou uitkristalliseren tot iets gemeenschappelijks. Dat het niet alleen reageert op ontwikkelingen buiten ons, maar vertrekt vanuit wie wij zelf zijn. Vanuit onze eigen kracht, en van daaruit verbonden met de wereld. Dat herken ik er nu heel sterk in. Tegelijk was het voor mij belangrijk dat het niet bij een visie of een mooie richting zou blijven. We hebben die visie ook doorvertaald naar ambities voor de verschillende taken van de universiteit. Juist daarin wordt het concreter: wat betekent dit voor ons onderwijs, ons onderzoek, onze valorisatie en de manier waarop we als organisatie werken? Die ambities geven richting en maken duidelijk waar we de komende jaren naartoe willen."
Veel medewerkers en studenten vragen zich af: zo'n instellingsplan, wat betekent dat concreet voor mij? Wat zou je willen zeggen tegen iemand die zich afvraagt: 'dit klinkt mooi, maar wat is mijn plek in dit verhaal?'
"Die vraag snap ik heel goed. Een instellingsplan kan groot en abstract klinken, terwijl je dagelijkse werk juist heel concreet is. Juist daarom hebben we het plan bewust beknopt gehouden. Het is geen dichtgetimmerd verhaal, maar eerder een startpunt, eigenlijk. Wat dit voor jou betekent, is dat jouw werk ertoe doet. We hebben iedereen nodig om onze visie te realiseren. Of je nu college geeft, onderzoek doet, studenten begeleidt of vanuit een ondersteunende rol het onderwijs en onderzoek mogelijk maakt: jij bent onderdeel van dit verhaal. Ik hoop vooral dat het instellingsplan je uitnodigt om te denken: hoe kan ik dit vanuit mijn team en mijn rol invullen? Wat vraagt dit van mijn werk, en van mijn samenwerking met anderen? Soms zit dat in grote keuzes, soms in iets kleins: in hoe je een college vormgeeft, hoe je een gesprek voert, hoe je verschillende stemmen en standpunten meeneemt. Wereldburgerschap en A Broader Mind zijn daarbij belangrijke leidraden."
Of je nu college geeft, onderzoek doet, studenten begeleidt of vanuit een ondersteunende rol het onderwijs en onderzoek mogelijk maakt: jij bent onderdeel van dit verhaal
Nu het woord wereldburgerschap gevallen is… Wereldburgerschap klinkt voor sommigen misschien abstract. Waar zie je wereldburgerschap vandaag al terug binnen de VU?
"Wereldburgerschap gaat voor mij over het kunnen kijken vanuit verschillende perspectieven. Niet alleen leren over je eigen discipline, maar ook begrijpen dat een vraagstuk meerdere invalshoeken heeft. Dat iets onderdeel is van een groter geheel. Dat is iets wat binnen de hele VU kan en gebeurt. Als College van Bestuur schetsen we kaders, een visie, gebaseerd op input van collega’s en studenten. Maar de echte invulling gebeurt in onderwijs en onderzoek, in de praktijk van alledag. Een document als het instellingsplan op zichzelf maakt geen verschil. Het wordt pas betekenisvol als mensen denken: wat betekent dit voor mij? Dat kan groots zijn, maar ook heel klein. Impact begint in je eigen omgeving."
Wat betekent ‘vrij denken’ in het dagelijkse werk van een universiteit?
"Voor mij gaat vrij denken over de ruimte om verder te kijken dan de vanzelfsprekende kaders van je eigen vak of rol. In het dagelijkse werk betekent dat dat je nieuwsgierig blijft, vragen durft te stellen en openstaat voor andere invalshoeken. Dat kan heel concreet zijn: in hoe je je colleges vormgeeft, in de vragen die je stelt in je onderzoek, in hoe je studenten begeleidt, of in hoe je als professional onderwijs en onderzoek mogelijk maakt door processen te verbeteren, teams te ondersteunen of beleid te ontwikkelen. Vrij denken zit vaak juist in het durven vertragen. In luisteren, ook als je het met iemand oneens bent. In het ongemak niet uit de weg gaan als het schuurt of ingewikkeld wordt. Voor mij staat daarbij altijd de mens centraal. Uiteindelijk maken mensen het verschil.
Maar vrij denken is niet vrijblijvend. Academische vrijheid betekent dat je ruimte hebt, en tegelijk dat je zorgvuldig bent. Dat je je bewust bent van de impact van wat je onderzoekt, onderwijst of zegt. Ik moet dan vaak denken aan de griffioen in ons logo. Met vleugels om te kunnen verbeelden en nieuwe perspectieven te zien, maar ook met de poten stevig op de grond. Dat beeld vind ik eigenlijk heel passend: vrijheid en verantwoordelijkheid, verbeelding en nuchterheid. Die combinatie is voor mij typisch VU."
In het plan ligt veel nadruk op hoe we werken. Waarom is die ‘hoe’ voor jou zo belangrijk?
"Omdat de manier waarop je werkt uiteindelijk het verschil maakt. Natuurlijk werken we allemaal binnen ons eigen vakgebied, maar de ‘hoe’ bepaalt welke perspectieven je toelaat, met wie je samenwerkt, en welke impact je maakt. Door samen te werken, door andere standpunten serieus te nemen, kom je vaak tot andere, betere uitkomsten. Je kunt een onderwerp heel gedegen, bijna ‘droog’, binnen je eigen discipline bestuderen. Dat is vaak overzichtelijker en soms ook eenvoudiger. Maar wij geloven dat je verder komt als je bereid bent om andere invalshoeken toe te laten, om samen te werken met collega’s uit andere disciplines, om de maatschappelijke context expliciet mee te nemen. Dat is niet per se makkelijker; integendeel. Het vraagt meer dialoog, meer afstemming, soms ook meer geduld. Maar de uitkomsten zijn rijker, en de impact is groter. Voor mij zit daarin echt de kracht van de VU. Wij bouwen voort op sterke monodisciplinaire kennis, maar zoeken vervolgens bewust de verbinding. Dat maakt dat we bij grote vraagstukken, zoals klimaat, gezondheid en rechtvaardigheid, iets unieks kunnen toevoegen.
Dat vraagt ook iets van leiderschap. Als College van Bestuur, maar ook als decanen en dienstdirecteuren, moeten we niet te hard op de inhoud willen sturen. Natuurlijk maken inhoudelijke keuzes verschil, maar nog belangrijker is dat we ruimte geven aan de VU-manier van werken: wereldburgerschap, interdisciplinariteit, open dialoog. Als je dat goed faciliteert, ontstaat de inhoudelijke vernieuwing bijna vanzelf. De ‘hoe’ gaat dus over cultuur. Over grondhouding. Over de bereidheid om nieuwsgierig te blijven en je blik te verruimen. Dat is soms ingewikkelder, maar uiteindelijk maakt het ons sterker. En relevanter voor de maatschappij."
In het plan wordt de universiteit nadrukkelijk neergezet als gemeenschap. Wat vraagt dat van hoe we met elkaar omgaan?
"Als je zegt dat je een gemeenschap bent, dan betekent dat allereerst dat je elkaar echt ziet en hoort. Dat je niet alleen naast elkaar werkt, maar met elkaar in gesprek blijft. Dialoog is daarin voor mij een sleutelwoord. Dat vraagt dat we bereid zijn om andere invalshoeken serieus te nemen. Je hoeft het niet meteen met elkaar eens te zijn, maar je moet wel willen begrijpen waar de ander vandaan komt. Juist in een universiteit, waar we gewend zijn kritisch te denken, is dat belangrijk. Door het goede gesprek leer je andere invalshoeken kennen. Dat verrijkt niet alleen jezelf, maar ook je onderzoek en onderwijs. Het vraagt ook dat we niet in onze eigen bubbel blijven. Niet op onze eigen ‘vierkante meter’. Er is altijd meer dan je eigen discipline, je eigen afdeling of je eigen overtuiging. Dat is soms ingewikkeld, maar ik geloof echt dat je daar rijker van wordt. Het maakt je blik breder, en dat is precies wat we bedoelen met 'A Broader Mind'.
Een gemeenschap vraagt bovendien om verantwoordelijkheid. Dat we een omgeving creëren waarin mensen zich veilig voelen om zich uit te spreken, om vragen te stellen en om van mening te verschillen. Dat we elkaar ruimte geven om te groeien. Voor mij betekent gemeenschap dus: nieuwsgierig blijven naar elkaar, openstaan voor verschil, en samen werken aan iets dat groter is dan je eigen rol. Dan worden we meer dan een groep mensen. Dan ben je echt een universiteit."
Hoe zorgen we dat dit verhaal van ons wordt, en niet alleen op papier blijft?
"Door het plan vooral te gebruiken als hulpmiddel. Lees het, bespreek het in je team, en stel jezelf de vraag: waar word ik enthousiast van? En hoe kan ik dat verbinden aan de richting die we samen hebben gekozen? Het hoeft niet groots te zijn. Het begint met het gesprek aangaan en je eigen rol hierin bezien. Het instellingsplan komt ook terug in de jaarplannen, juist om dat gesprek te blijven voeren. En uiteindelijk geldt: het verhaal wordt pas van ons als we het samen in praktijk brengen."
Ik hoop dat studenten na hun studie terugkijken en zeggen: aan de VU heb ik meer geleerd dan alleen een vak
Tot slot: wat hoop je dat medewerkers en studenten in 2030 zeggen over waar de VU voor staat?
"Ik hoop dat het instellingsplan dan niet meer als een plan voelt. Dat mensen zeggen: ‘natuurlijk leiden wij mensen op tot wereldburgers. Dat is wat we doen, en wie we zijn.’ Dat het voelt als iets eigens, als 'VU-DNA'. En dat ook de buitenwereld dat herkent. Ik hoop dat studenten terugkijken en zeggen: hier aan de VU heb ik meer geleerd dan alleen een vak. Bij de VU word je niet iets, maar iemand. Dat je jezelf kunt zijn, en dat je hier op je plek bent. En ja, daar hoort ook een beetje Amsterdamse branie bij: we zijn gewoon heel goed, en dat mogen we laten zien."
____
De VU zoekt en voedt de maatschappelijke dialoog, is toonaangevend in onderzoek en leidt studenten op tot wereldburgers die in woord en daad bijdragen aan een betere wereld. Lees het strategische plan 2026-2030 hier.