Als het aan hoogleraar organisatietheorie aan de School of Business and Economics Elco van Burg en hoogleraar Human Centric Datascience Jacco Ossenbruggen had gelegen, was Open Science als criterium voor loopbaanontwikkeling al gedetailleerd in het nieuwe Erkennen & Waarderen-beleid van de Vrije Universiteit (VU) uitgewerkt. Van Burg: ‘Het staat er nu als algemeen onderwerp in, maar voor een specificatie waren we net te laat’, Ossenbruggen: ‘Hopelijk over vijf jaar wel!’
Niettemin zijn ze erg te spreken over de Leidraad Open Science die hun interfacultaire werkgroep heeft opgesteld, met daarin Open Science-ontwikkelpunten voor individuele wetenschappers én leidinggevenden helder op een rij. Ossenbruggen: ‘Je kunt de bullets zó copy-pasten in een profielschets en vacatures. Met deze insteek is Open Science een stuk minder vrijblijvend.’
Gemene delers
Het document is het resultaat van een serie gesprekken die de negen leden van de werkgroep het afgelopen jaar voerden, op zoek naar gemene delers om Open Science beter te kunnen erkennen en waarderen. ‘Het was mooi om van elkaar te zien welke verschillende oplossingen voor hetzelfde probleem er bestaan’, meent Ossenbruggen. Van Burg: ‘Iedereen heeft in zijn eigen faculteit rondgekeken om vast te stellen wat er al gebeurt, dat leverde leuke gesprekken op. Van procedures die de sociale wetenschappen hebben opgesteld, tot de vraag of je een Open Science-hoofdstuk kunt opnemen in je proefschrift, wat blijkt te mogen. Dat gebeurt al in de bètafaculteit. Zo leer je van elkaar.’
Ossenbruggen: ‘Ik was verrast hoe groot de overeenkomst tussen de thema’s was, het belang van Open Science leeft breed. Gesprekken die ik in het verleden bijvoorbeeld met geesteswetenschappen voerde over dit onderwerp, konden nog wel eens moeizaam verlopen. Zodra ik het woord methodologie gebruikte, vonden ze mij een stomme bèta die niet snapte wat ze aan het doen waren. Dat is voorbij. Er is een promovenda bij geschiedenis die alle toeschrijvingen van schilderijen reproduceerbaar probeert te maken.’
Ossenbruggen doelt bij dit voorbeeld op een transparante en navolgbare methode voor het beoordelen welke kunstenaar een werk heeft gemaakt, op basis van heldere criteria en inzicht in hoe deze worden toegepast. Mét openheid als er onzekerheid bestaat en hoe een andere onderzoeker dezelfde gegevens zou kunnen gebruiken om tot een afwijkend oordeel te komen. ‘Er is behoefte aan Open Science in het belang van fair data en het reproduceerbaar maken van R-scripts. Dat was vroeger iets dat alleen bij ons op de afdeling speelde, nu leeft het overal.’
Twee rollen: boegbeeld en stimulator
In de Leidraad Open Science zijn voor de nieuwe loopbaanpaden van onderwijs, onderzoek en impact bij drie Open Science-thema’s ontwikkelcriteria geformuleerd, die tijdens reflectie- en beoordelingsgesprekken op tafel komen. Dat zijn open methodologie, citizen science en (open) leermaterialen. De ruggengraat van de leidraad leunt op twee kolommen, gekoppeld aan twee rollen: het boegbeeld en de stimulator. Een boegbeeld spant zich in om in de eigen praktijk een voortrekkersrol op het vlak van Open Science bij de VU in te nemen, de stimulator betrekt teamgenoten bij Open Science-processen. Van Burg: ‘Uiteindelijk heb je een set van acht keer drie ontwikkelpunten per rol. We verwachten niet van iedereen dat ze met alles aan de slag gaan, wel dat je die punten als inspiratie gebruikt.’
‘Sommige faculteiten zijn al ver, daar valt niet zo heel veel te ontwikkelen, voor andere geldt juist dat er nog veel kan gebeuren. Uiteindelijk is het iets dat je met je leidinggevende moet bespreken. Erkenning en waardering voor je inzet krijg je via je profiel. Citizen science kan bijvoorbeeld het door jou gekozen accent zijn voor impact.’
‘Het is niet alleen een bureaucratisch hoepeltje,’ benadrukt Ossenbruggen en illustreert dat met een ervaring uit zijn eigen praktijk: ‘Als een promovenda een artikel succesvol gepubliceerd heeft, maar de software staat nog niet helemaal goed volgens Open Science-principes, moet je als begeleider durven zeggen: we stoppen hier even. We zorgen eerst dat álle software goed staat en de data beschikbaar is, dan pas rennen we naar het volgende. Dat is in de praktijk vaak lastig. Het proefschrift moet af, het volgende artikel moet af. Je moet samen snappen dat ook Open Science in het belang van een carrière is. Het is niet alleen de promotor die het belangrijk vindt. In de hele wetenschappelijke cultuur wordt het gewaardeerd, dat gaat óók helpen in je carrière.’
Wat was jullie insteek om een onderwerp als Open Science zo uit te lichten dat collega-wetenschappers hun best willen doen om ermee aan de slag te gaan?
Er verschijnt bij allebei een glimlach op het gezicht: ‘Dat is een goede vraag!’
Jacco Ossenbruggen: ‘Het verschilt denk ik per faculteit en per afdeling. Bepaalde mensen zijn al heel gedreven om volgens Open Science-principes te werken, omdat ze het belangrijk vinden. Misschien voelen zij zich nog onvoldoende gewaardeerd. Zij kunnen voor zichzelf nagaan hoe ze het belang ervan duidelijk maken aan hun managers. Tegelijkertijd bestaan er nog wel groepen waar het hele idee achter Open Science meer aandacht behoeft. Waar meer awareness en training nodig is. Waarom niet alleen de VU het belangrijk vindt, maar ook de wetenschap in het algemeen.’
Van Burg: ‘Ik denk wel dat er nog volop gesprekken op team- en individueel niveau gevoerd moeten worden. Over de vraag of je er genoeg tijd voor krijgt, of de mogelijkheden in het vizier zijn. Erkennen & Waarderen heeft prachtig beleid opgeleverd. Als werkprocessen daar niet aan worden gekoppeld, kan het als een keurslijf worden ervaren. In onze leidraad komt, vind ik, op een prettige manier naar voren hoe je met het Open Science-onderdeel aan het werk kunt gaan en daar support voor kunt krijgen.
We hebben mensen nodig die er al mee werken en misschien een extra meter willen lopen om vooruit te komen. Vergeet niet: veel mensen doen al heel veel. In de leidraad hebben we een groot deel van de basisafspraken niet opgenomen, omdat die evident zijn. In het verleden hebben we veel gesprekken gevoerd over open publiceren, daarmee zijn we echt al heel ver. Misschien wel op 99 procent.’
Niet juridisch zwaar
Er is met de leidraad vooral ingezet op methodologie, het openstellen en gebruiken van data en de mogelijkheden binnen onderwijs. Onderwijs is bijvoorbeeld IP-gevoelig; ook als je wilt delen wat je kunt qua materiaal, is het niet zo dat je alles zomaar weg mag geven. ‘En je wilt voorkomen dat bedrijven ermee aan de haal gaan. Dat soort dingen hebben we geprobeerd bij een ontwikkelaspect aan te stippen, zodat je er niet helemaal naïef in stapt. Maar het is ook niet heel ingewikkeld met 3.000 stappen en een beslisboom. Het moet stimulerend en inspirerend blijven, geen juridisch zwaar document’, benadrukt Van Burg.
In de ervaring van Ossenbruggen heeft het ‘een tijdje’ geduurd voordat de beleidsmakers begrepen dat open data en methodologie een andere tak van sport zijn dan open publiceren. Benadrukkend dat hij dit besef een zeer positieve ontwikkeling vindt, verklaart hij: ‘Je wilt dat mensen er de tijd, infrastructuur en skills voor hebben. Dat is niet alleen een financiële of politieke kwestie, het is ook de vraag of mensen het beheersen en er support voor bestaat. Als je besluit om werk openbaar te maken, kost dat moeite en geld.’
Wat drijft jullie persoonlijk om Open Science-werkprocessen te stimuleren?
Ossenbruggen: ‘Ik vind het superinteressant om me te buigen over Open Science bij gesloten data. Veel onderzoek wordt niet uitgevoerd omdat data niet beschikbaar zijn. In de Covid-periode hadden we allerlei vragen over welke maatregelen wel en niet werken. Dat onderzoek is niet uitgevoerd, omdat de datastructuur niet verkrijgbaar was. Het motiveert mij enorm om ervoor te zorgen dat er een infrastructuur ligt waarmee we in de toekomst met vertrouwelijke en gevoelige data goed betrouwbaar onderzoek kunnen doen.’
Van Burg: ‘Voor mij geldt een vrij principieel punt, dat wetenschap ten dienste staat van de samenleving. Dat kan via verschillende kanalen gaan; onderwijs en onderzoek, onze producten. Onze activiteiten moeten zo veel mogelijk haakjes hebben met het publieke doel dat we nastreven. Tegelijkertijd heeft het te maken met reputatie van wetenschap. Verloopt alles dat hier gemaakt wordt wel netjes? Transparantie is denk ik één van de manieren om te laten zien hoe we werken en dat we niks te verbergen hebben. Die twee elementen maken dat Open Science voor mij geen discussie maar een werkwijze is. We kijken hoever we erin kunnen gaan en hoe we iedereen erin meekrijgen.’