In Nederland is afgelopen jaar 95% van alle wetenschappelijke artikelen Open Access beschikbaar gemaakt., Helaas verloopt het realiseren van open wetenschap niet altijd vanzelf, en vindt het plaats binnen een publicatiesysteem dat onder druk staat.
Onderzoekers ervaren een enorme publicatiedruk; kosten lopen op, en de zeggenschap van onderzoekers in het publicatieproces is vaak beperkt. Bovendien zijn er groeiende zorgen over de kwaliteit en duurzaamheid van het huidige systeem.
Terwijl er gewerkt wordt aan een nieuwe Nationale Open Access Strategie en het gesprek over publicatiecultuur steeds vaker gevoerd wordt binnen universiteiten, is dit een mooi moment om kritisch te kijken naar de keuzes die je als onderzoeker maakt. Deze week zoomen we elke dag in op één van de routes naar Open Access publiceren, en wat die betekent voor jou als onderzoeker. Vandaag beginnen we met een introductie.
Goud, groen, diamant... Hoe zit het ook alweer?
Om je werk open te publiceren kun je verschillende ‘routes’ volgen. Deze worden vaak aangeduid met de termen ‘goud’, ‘groen’ en ‘diamant’.
- Goud: Je publicatie wordt onmiddellijk Open Access gepubliceerd na betaling van een fee door jou als auteur, de VU, of je onderzoeksfinancier.
- Groen: Je publicatie wordt Closed Access gepubliceerd bij een uitgever, maar de definitieve auteursversie van het artikel wordt daarnaast na zes maanden beschikbaar gemaakt in een Open Access repository.
- Diamant: Je publicatie wordt onmiddellijk Open Access gepubliceerd zonder kosten voor jou als auteur. In plaats daarvan steunen instellingen zoals de VU, beroepsverenigingen of fondsen deze diamanten uitgevers/platformen zonder winstoogmerk.
Buiten deze routes is het mogelijk je werk in een vroeg stadium open te delen middels pre-registraties en pre-prints.
Ieder van deze routes naar open heeft voor- en nadelen. Bij het selecteren van een tijdschrift of uitgever spelen altijd verschillende overwegingen een rol. Voor elke publicatieoutlet geldt dat je als auteur moet nagaan welke routes naar Open Access beschikbaar zijn, en of die passen bij jouw voorkeuren en omstandigheden. Daarbij kunnen uiteenlopende waarden meewegen, zoals:
- Kwaliteit: hoe beoordeel je de kwaliteit van je tijdschrift/uitgever? Hoe belangrijk is prestige/reputatie hierbij voor jou?
- Openheid: hoe open en herbruikbaar wil je dat je werk is?
- Betaalbaarheid: wat zijn de kosten, en worden die gedekt door een VU-overeenkomst met een uitgever of vanuit een onderzoeksfinancier?
- Gelijkheid: draagt je keuze bij aan gelijke toegang tot kennis? En draagt het bij aan gelijke kansen binnen het academisch publiceren?
- Soevereiniteit: behoud je het eigenaarschap over je werk? Hoe belangrijk is het voor jou om zeggenschap over je publicatie te houden?
- Gemak: hoe belangrijk is het dat het open publiceren van je werk automatisch verloopt/weinig inzet vraagt van jou als auteur?
De cijfers op een rijtje: Bewandelen we bij de VU momenteel een goud, groen of diamant pad?
In 2024 werd 97% van alle peer-reviewed artikelen aan de VU open access gepubliceerd.
Zo’n 81% hiervan werd direct open access gepubliceerd bij de uitgever (Goud of Diamant Open Access). Naar schatting is van deze 81% maar zo´n 2% Diamant Open Access. Het grootste gedeelte van de publicaties van de VU wordt dus open access gemaakt door het betalen van een vergoeding (APC) aan de uitgever of doordat VU-auteurs publiceren in een tijdschrift wat gedekt wordt door een uitgeversovereenkomst die de VU heeft gesloten.
16% van alle artikelen werd eerst achter een betaalmuur gepubliceerd bij de uitgever, maar later alsnog open beschikbaar gemaakt. Bijna al deze artikelen werden automatisch open access gemaakt na een embargo van 6 maanden via het VU Research Portal/PURE (Groen Open Access).
Over het aantal Open Access boeken en andere publicatieoutlets hebben we geen concrete cijfers, al is de verwachting dat het open access percentage daar een stuk lager ligt.
Om je op weg te helpen in het open publiceren, lichten we deze week iedere dag een van de routes naar Open Access voor je uit. Met morgen de focus op Goud Open Access!
