Wat bedoelen we met fundamentalisme en wanneer is het zinvol om deze term te gebruiken? Uit onderzoek van fundamentalisme-onderzoeker Nora Kindermann blijkt dat het een omstreden en beladen begrip is. Ze pleit ervoor dat wetenschappers en andere professionals kritisch en zorgvuldig zijn wanneer ze het gebruiken, om vooroordelen te voorkomen.
Wat betekent fundamentalisme en wie noemen we fundamentalistisch? Veelal berichten media over islamitisch fundamentalisme, zoals Hamas of de Taliban. Maar ook hindoe-nationalisten, joodse kolonisten of evangelische Trump-aanhangers krijgen dit label. Meer recent duiken ook niet-religieuze termen op als ‘vegafundamentalisme’ en ‘ecofundamentalisme’. Kindermann: “Dit laat zien dat de term breed wordt toegepast en vaak beladen is. Meestal gebruikt voor groepen die als verdacht of verwerpelijk gelden. Maar wie bepaalt dat, en op basis van welke kenmerken?”
De ontstaansgeschiedenis van fundamentalisme
De term ontstond ruim honderd jaar geleden in de Verenigde Staten, waar een evangelische groep protestante christenen zichzelf trots ‘fundamentalisten’ noemden. De term werd al snel een scheldwoord en kreeg in het publieke debat een negatieve bijklank, wat ook het wetenschappelijke gebruik beïnvloedde. “Het werd een controversieel begrip.”
Controversieel
Sinds de jaren ’70 discussiëren onderzoekers of ‘fundamentalisme’ een bruikbaar concept is of slechts een negatief label met vooral een westerse betekenis. In die tijd zie je op verschillende plekken een heropleving van religie. Het Moslimbroederschap in Egypte komt op, in de Verenigde Staten zijn televisiedominees populair en in Iran komt de Ayatollah aan de macht. “Gevolg was dat fundamentalisme niet alleen over Christelijke groepen en theologie ging maar een veel breder containerbegrip werd dat op uiteenlopende bewegingen werd toegepast.”
Gevolgen
“Je ziet in die tijd dat in het wetenschappelijk discours over christelijk fundamentalisme de toon gematigder wordt en fundamentalisme niet per definitie als iets negatiefs gezien wordt. Terwijl voor het gebruik van islamitisch fundamentalisme er allerlei negatieve aannames kleven aan de term: irrationeel, militant, dogmatisch en sektarisch. Gevolg is dat fundamentalisten gezien worden als de ‘ander’. Tot op de dag van vandaag zijn dit ideeën die in het publieke debat standhouden. Dit heeft negatieve gevolgen voor onderzoek, omdat het risico op vooroordelen vergroot. Daardoor ontstaat een vertekend beeld van deze groepen en wordt verdere stigmatisering in de hand gewerkt.”
De term wel of niet gebruiken?
Willen wetenschappers of andere professionals de term gebruiken, dan moeten ze volgens Kindermann erg kritisch zijn op welke manier ze het begrip gebruiken. Ze ontwikkelde hiervoor een reflectief kader en de ‘Fundamentalisme Matrix’ die je kan gebruiken om de term op een heldere manier te gebruiken. “Wees reflectief, voorzichtig en bewust als je spreekt en schrijft over fundamentalisme. Mijn onderzoek heeft laten zien dat dit essentieel is.”
Woensdag 1 oktober verdedigde Nora Kindermann haar proefschrift.