Nikki Sterkenburg was zelf meer dan tien jaar actief als onderzoeksjournalist voor verschillende media waaronder Nieuwe Revu en Elsevier Weekblad. Sterkenburg noemt onderzoeksjournalistiek een op zichzelf staand specialisme binnen de journalistiek met een belangrijke taak: het controleren van alle machtige partijen binnen de democratische rechtstaat. Deze bijzondere taak staat onder druk, onder meer door de populistische verdachtmakingen en een afnemende aandacht bij het grote publiek. Populistische bewegingen, die dezelfde rol als beschermer van het algemeen belang claimen, vervallen bij negatieve publiciteit al snel in beschuldigingen van partijdigheid. Daarmee proberen zij de betrouwbaarheid van onderzoeksjournalisten in twijfel te trekken.
“Daarnaast krijgen onderzoeksjournalisten in hun werk te maken met een flinke optelsom van aanzienlijke weerstand en tegenstand, moeizame verdienmodellen, de dreiging van geldverslindende juridische procedures en het extern en intern ter discussie stellen van de beroepsgroep zelf. Het is dan ook niet verwonderlijk dat slechts een klein deel van de onderzoeksjournalisten het vak tot aan zijn of haar pensioen blijft uitoefenen”, aldus Sterkenburg.
Aandachtsschaarste
Naast een toenemende druk op de beroepsgroep, hebben onderzoeksjournalisten vandaag de dag te maken met een lezer die wordt overspoeld met informatie en al snel is afgeleid en overgestapt naar een volgende actualiteit. Gezien de impact van onderzoeksjournalistiek in mindere of meerdere mate wordt bepaald door de omvang van de verontwaardiging die dit oproept bij het grote publiek, is ook de strijd om de aandacht van de lezer en de daarbij spelende commerciële belangen voor nieuwsmedia, een zorgelijke factor van invloed op de onderzoeksjournalistiek.
Panama Papers
Sterkenburg noemt de onthullingen van de ‘Panama Papers’ in 2016 als een sprekend voorbeeld van deze ontwikkeling. Een samenwerkingsverband van ruim 400 onderzoeksjournalisten verspreid over de wereld, legden daarmee grootschalige belastingontduiking door onder andere topsporters, politiek leiders en hoge ambtenaren bloot. De onthulling leidde tot wereldwijde verontwaardiging en al snel werd een pakket van maatregelen aangekondigd om herhaling te voorkomen. Toch bleef een duurzame verandering van een betere aanpak grotendeels uit. Zo belandde aangescherpte wetgeving weer stilletjes in de ijskast en werd de toegang tot beloofde lobbyregisters die transparantie moesten versterken, voor journalisten ingeperkt.
Toekomst
De ontwikkelingen zorgen ervoor dat onderzoeksjournalisten voor een grote uitdaging staan. Sterkenburg wil met haar onderzoek in kaart brengen welke mechanismes binnen de onderzoeksjournalistiek bepalend zijn voor de impact van journalistieke producties. “Willen onderzoeksjournalisten hun rol als bewaker van het algemeen belang van de samenleving behouden, dan zal er meer inzicht moeten worden verkregen in manieren waarop de impact van verhalen kan worden vergoot. Dat vergt niet alleen journalisten die uitstekende onderzoekers zijn, maar ook strategisch denkers die begrijpen hoe publieke steun werkt en hoe deze kan worden gecultiveerd.”
Bijzondere leerstoel Onderzoeksjouralistiek
De leerstoel Onderzoeksjournalistiek is ingesteld door de Vrije Universiteit Amsterdam en de Vlaams-Nederlandse Vereniging van Onderzoeksjournalisten en wordt gefinancierd door Stichting Veronica, het Gieskes-Strijbisfonds en Stichting Democratie en Media. De leerstoel heeft als doel de betekenis en invloed van onderzoeksjournalistiek binnen de democratie en maatschappij in kaart te brengen.
‘Aandachtsschaarste en werkklimaat zetten onderzoeksjournalistiek onder druk’
5 september 2025
“De rol van onderzoeksjournalisten als bewaker van het algemeen belang en waakhond van de democratische rechtsstaat staat staat onder druk.” Dat is de voornaamste boodschap waarin Nikki Sterkenburg haar benoeming tot bijzondere hoogleraar Onderzoeksjournalistiek op donderdag 4 september officieel aanvaardt.