Sorry! The information you are looking for is only available in Dutch.
Deze opleiding is bewaard in Mijn studiekeuze.
Deze opleiding kan niet bewaard worden.
Je bent nog niet ingelogd in Mijn studiekeuze. Log in of maak een account aan om jouw opleidingen op te slaan.
Er gaat iets mis, probeer het later nog een keer.

Nieuwe inzichten in geschiedenis van 17e-eeuwse schilderijen

2 december 2021
Een onderzoeksteam onder leiding van de VU heeft ontdekt hoe loodisotopen in loodwitpigment kunnen worden gebruikt als analyse-instrument voor 17e-eeuwse schilderijen van Hollandse meesters, zoals Rembrandt en Hals.

Loodisotopenanalyse van loodwit kan helpen bij de toeschrijving en authenticatie van schilderijen en het nauwkeuriger bepalen van de productietijd ervan. Het biedt ook inzichten in de internationale reizen van kunstenaars, de productie van lood en de handel hierin. Het onderzoek is verschenen in Science Advances. 

Loodwit is een pigment dat vanaf de oudheid tot aan de 20e eeuw werd gebruikt in schilderijen en dat misschien wel het belangrijkste van alle witte pigmenten is. Wanneer het loodwitpoeder wordt gemengd met een bindmiddel als lijnzaadolie, ontstaat een veelzijdige verf. Loodisotopenanalyse van loodwit helpt bij het bepalen van de geografische oorsprong van het looderts dat is gebruikt voor het maken van het pigment. Deze informatie is nuttig voor het achterhalen van de handelsroutes van lood en geeft inzicht in de geschiedenis van het pigment.

Schilderijen en historische gebeurtenissen
VU-wetenschappers Gareth Davies, Janne Koornneef en Paolo D’Imporzano hebben, samen met onderzoekers en conservators van het Rijksmuseum en het Mauritshuis, 77 schilderijen geanalyseerd van 27 verschillende Nederlandse schilders. De onderzoekers namen monsters van het loodwit op geauthentiseerde schilderijen met een bekende productiedatum uit het Rijksmuseum en het Mauritshuis. Uit de analyses bleek een significante verandering van de isotopensamenstelling van lood dat aan het begin, midden en eind van de 17e eeuw in loodwit is gebruikt.

Het onderzoeksteam koppelt deze veranderingen aan het gebruik van verschillende loodbronnen als gevolg van historische, sociaalpolitieke gebeurtenissen. De periode 1642-1647 valt samen met de Engelse burgeroorlog. De vraag naar lood nam toen toe en de loodproductie in Engeland, de belangrijkste Europese producent in die tijd, werd sterk gehinderd als gevolg van de veranderingen in de internationale loodaanvoer. De tweede tijdsgebonden verandering in de jaren 70 van de 17e eeuw hing samen met de toenemende spanningen en conflicten tussen de Engelsen, de Nederlanders (derde Engels-Nederlandse oorlog, 1672-1674) en de Fransen (Frans-Nederlandse oorlog, 1672-1678). Deze conflicten hebben onmiskenbaar voor een verandering in de aanvoerroutes van lood gezorgd.

Vaststellen van kunstenaarsgroepen en kunstenaars
De loodisotopenveranderingen van loodwit maken het mogelijk specifieke kunstenaarsgroepen vast te stellen die actief waren in verschillende gebieden waar verschillende loodbronnen werden gebruikt om het pigment te produceren. Dit blijkt uit de duidelijk verschillende loodisotopensamenstellingen van loodwit die worden gebruikt door 16e- en 17e-eeuwse kunstenaars uit Italië (ten zuiden van de Alpen) en Nederland (ten noorden van de Alpen). Het nieuwe onderzoek tilt de geavanceerde loodisotopenanalyse in schilderijen naar een hoger plan, waardoor onderzoekers isotopische verschillen kunnen vinden in schilderijen die tot dezelfde periode, hetzelfde gebied of dezelfde kunstenaarsgroep behoren.

Dit onderzoek laat ook zien hoe loodisotopenanalyse kan worden gebruikt om onderscheid te maken tussen vroege en late werken van individuele kunstenaars. Bij schilderijen van F.J. Post, D.D. van Santvoort en Rembrandt zijn verschillen gemeten in isotopensamenstellingen tussen hun vroege en late werken. De waargenomen invloed van historische gebeurtenissen op verhoudingen tussen loodisotopen kan nuttig zijn voor kunsthistorici bij het onderzoeken van het tijdschema bij de ontwikkeling van het oeuvre van een kunstenaar.

Geïntegreerde benadering
Alles bij elkaar combineert dit onderzoek de datum en locatie waarop een schilderij is gemaakt met de verhoudingen tussen de loodisotopen bepaald op het loodwit van het schilderij en plaatst deze gegevens in de context van historische sociaaleconomische gebeurtenissen. Deze geïntegreerde benadering levert nieuwe en steeds nauwkeurigere informatie op die door onderzoekers van cultureel erfgoed kan worden gebruikt om kunstwerken te dateren, toe te schrijven en begrijpen.

Dankzij een afgelopen voorjaar toegekende grote NWO-subsidie opent er in 2023 in het gloednieuwe Onderzoeksgebouw VU aan de De Boelelaan een groot en modern isotopenlab, waar dit soort onderzoek nog beter uitgevoerd kan worden.