Abraham Kuyper Lezing 2018

Vrije Schrijver Bas Heijne: ‘Idealen zijn het waard om voor te vechten’

‘Normaal doe ik lezingen uit mijn hoofd, maar in zo’n grote en volle zaal durf ik dat niet.’ Vrije schrijver Bas Heijne stelde zich klein en kwetsbaar op, in een bomvolle Westerkerk. Dinsdag 24 april hield hij daar “zijn” Abraham Kuyper Lezing. Hoe klein hij zich ook voelde, de spiegel die hij de aanwezigen voorhield was des te groter.

- door René Rector -

De Abraham Kuyper Lezing werd dit jaar georganiseerd door VUvereniging, de Faculteit der Geesteswetenschappen en de VU Uitgeverij. En Heijne pakte erin uit door thema’s als geopolitiek, mondialisering, technologische ontwikkeling en psychoanalyse schijnbaar moeiteloos aan elkaar te verbinden. Een beschaafd mens, dat was volgens Heijne iemand die zo niet letterlijk, dan toch gedachtelijk de geloofsartikelen uit de Franse revolutie naleefde: vrijheid, gelijkheid en broederschap. PeVa_IMG_3106_Abraham_Kuyper_lezing_Westerkerk_2018Tenminste, dat werd Heijne met de paplepel ingegoten. Maar inmiddels was hij er niet meer zo zeker van. Hij besteedde zijn jaar als Vrije Schrijver aan te onderzoeken waar het zagen aan de morele pijlers onder zijn denken door werd veroorzaakt.

Virtuele burgeroorlog

Die speurtocht, zo vertelde hij, bracht hem bijvoorbeeld in contact met John le Carré, de Brit die bekend werd van zijn romans over de koude oorlog. ‘Le Carré zei: “We leven in een vormeloze wereld. In de koude oorlog was alles duidelijk. Wij waren goed, de Russen waren de vijand en de Verenigde Staten waren onze vriend. Nu is alles onhelder.”’ Heijne maakte een kleine wereldreis: in Rusland, Turkije en China zag hij sterke mannen aan het roer, die zich legitimeerden juist door zich af te zetten tegen wat zij noemden De Westerse Waarden. In de VS – jarenlang een boegbeeld van die waarden – leidde het presidentschap van Trump tot een “virtuele burgeroorlog”, terwijl in Groot Brittannië de Brexit het land in een identiteitscrisis heeft gestort. Zie in zo’n wereld nog maar eens geloofwaardig vrijheid, gelijkheid en broederschap te prediken. ‘Van de helderheid van de koude oorlog zijn we in een nieuwe wanorde beland,’ stelde Heijne vast.
 
PeVa_IMG_3183_Abraham_Kuyper_lezing_Westerkerk_2018In die wanorde lijkt dat revolutie-ideaal verder weg dan ooit. De sterke mannen uit Rusland en China hebben immers bepaald geen monopolie in hun drang zich te doen gelden door zich af te zetten tegen ‘Westerse waarden’. Het is inmiddels overal bon ton om ‘wij’ toch weer heel wat belangrijker te vinden dan ‘zij’. Vrijheid mag, zolang het maar past bij wat “wij” vinden. Heijne zocht de verklaring voor het opkomen van dat populistische, egocentrische wereldbeeld in twee oorzaken. ‘Aan de ene kant is onze biologische kennis enorm toegenomen. En toegegeven: we zijn biologisch slecht ingesteld op verlichtingsdenken. We zijn veeleer toegerust voor egoïsme. Aan de andere kant bieden technologische ontwikkelingen ons ongekende mogelijkheden om ons vrij te voelen en onze dromen na te jagen, terwijl diezelfde technologie ons ook heel vatbaar maakt voor manipulatie.’

Idealen als bedreiging

Heijne verkende in het afgelopen jaar vanuit welke posities je kunt kijken naar onze hang naar individualisme en eigenheid enerzijds, en de vervreemding en manipulatie die daarmee samengaat anderzijds. Zo sprak hij met Aleksandr Doegin, een vertrouweling van Vladimir Poetin, die de landscultuur als het hoogste goed bestempelt, en alles dat het behoud van die cultuur in gevaar brengt – dus ook de verlichtingsidealen – als iets dat vernietigd moet worden. ‘Dat was wel een beetje een stroef gesprek’, gaf Heijne toe. ‘Maar ik sprak ook met Zineb El Rhazoui, die als schrijver bij Charlie Hebdo de aanslag overleefde. Zij vindt dat iedereen verlicht moet denken. Daar voel ik me ook niet zo prettig bij.’
 
Volgens Heijne was de kunst om de verlichtingsidealen opnieuw uit te vinden, maar dan niet zozeer rationeel, maar emotioneel. ‘Juist nu die idealen steeds vaker aangevochten worden, moeten we opnieuw op zoek naar nieuwe vormen van activeren. Omdat ze zo worden aangevallen, beseffen we ook dat ze het waard zijn om voor te vechten.’

Vrijheidsstrijd

PCatherine de Vries, VU-hoogleraar Political behaviour in Europe en Wayne Modest, bijzonder hoogleraar Material Culture and Critical Heritage Studies aan de VU, praatten aansluitend met Heijne door over zijn onbehagen. De Vries merkte op, dat in vergelijking met Heijne’s jeugd, toen de verlichtingsidealen nog gretig onderschreven werden, er ook een hoop dingen beter waren geworden: de positie van vrouwen bijvoorbeeld, en minder rasongelijkheid. Zij vond Heijne te negatief. Modest begreep de teleurstelling over het verbrokkelen van oude idealen beter, maar zette vraagtekens bij Heijnes waarneming: ‘Je hebt die verbrokkeling bekeken vanuit een Westers standpunt. Maar hoe zou die vrijheidsstrijd die zo levend was in de jaren zestig eruit zien door de ogen van een Indiër of een Jamaicaan? En daar komt bij dat hoe we nu naar ons verleden kunnen kijken, ook bepaald wordt door hoe we destijds bronnen hebben gearchiveerd.’ Dat laatste was zeker waar, erkende Heijne. ‘Voor wie denkt dat rechtse geluiden iets zijn van na de eeuwwisseling, moet vooral naar de documentaire ‘Onbehagen’ kijken, die ik samen met de VPRO maakte. Daarin zie je hoe in 1972 Turkse migranten in Nederland belaagd worden en hun winkels vernield.’

Knappe metafoor

Drie studenten gaven na de discussie hun eigen kijk op het oeuvre van Heijne. Anne Rotteveel stuurde vooral aan op het blijven onderzoeken van de waarden die je lief hebt. Ruben Boyd oogstte applaus met een knappe metafoor waarin hij de wereldproblematiek beschreef aan de hand van huiselijke twisten, en Kiza Magendane vatte zijn bewondering voor Heijne samen in vier woorden: ‘Bedankt voor de spiegel.’

Rector Magnificus Vinod Subramaniam had daar richting Heijne niet veel aan toe te voegen. Nadat hij Heijne het eerste exemplaar van zijn essay ‘Vrijheid, gelijkheid, broederschap’ overhandigde, kondigde hij de Vrije Schrijver voor het volgend jaar aan: Annelies Verbeke.
Zangeres Wende sloot de avond af met een optreden waarin zij de grote thema's van de avond heel persoonlijk verwoordde.
 
    

Meer info

empty


foto's: © Peter Valckx

De Abraham Kuyper Lezing werd mogelijk gemaakt door VUvereniging, VU Faculteit der Geesteswetenschappen en VU Uitgeverij.